Trung Quốc là trung tâm sản xuất thuốc lá điện tử (TLĐT) lớn nhất thế giới, đặc biệt tại Thâm Quyến. Với kim ngạch xuất khẩu hàng chục tỷ USD mỗi năm, Trung Quốc giữ vị thế dẫn đầu chuỗi cung ứng sản phẩm nicotine không khói. Tuy nhiên, việc ưu tiên bảo vệ thuốc lá điếu trong nước đang chịu áp lực từ xu hướng giảm tác hại toàn cầu, khiến nước này đối mặt nguy cơ suy yếu cả trong thị trường thuốc lá điếu lẫn khả năng chi phối TLĐT, nhất là khi các doanh nghiệp phương Tây và các công xưởng giá rẻ ở châu Á bắt đầu cạnh tranh trực tiếp.
Dây chuyền sản xuất thuốc lá không khói tại một nhà máy ở Thâm Quyến, Trung Quốc (Ảnh: The New York Times).
Phân tầng trong kiểm soát sản phẩm thuốc lá và nicotine tại Trung Quốc
Để không thất thu ngân sách của chính phủ từ ngành hàng thuốc lá và nicotine, Trung Quốc thay vì cấm, họ đặt ra nhiều tầng quản lý có mục đích.
Thị trường thuốc lá điếu tại Trung Quốc có sự phân tầng rõ rệt, từ các sản phẩm giá rẻ khoảng 10 CNY đến những dòng cao cấp dành cho nhóm thu nhập cao. Khác với nhiều quốc gia áp dụng mức giá và thuế tương đối đồng nhất, Trung Quốc duy trì hệ thống giá đa tầng thông qua cơ chế độc quyền nhà nước, cho phép kiểm soát toàn bộ sản xuất, phân phối và đáp ứng nhu cầu của nhiều nhóm thu nhập.
Theo tờ Chosun, cả Trung Quốc và Hàn Quốc đều chia sẻ văn hóa dùng thuốc lá như một biểu tượng địa vị xã hội. Trong môi trường kinh doanh Trung Quốc, việc mời nhau bằng một bao thuốc là tập quán phổ biến; chỉ cần nhìn vào nhãn hiệu được mời, người ta có thể ngầm đoán được vị thế hoặc tiềm lực tài chính của đối phương.
Ngành thuốc lá độc quyền của Trung Quốc phân tầng mức giá từ bình dân đến xa xỉ để tối ưu hóa nguồn thu cho Nhà nước. (Ảnh: Chosun)
Đối với thị trường TLĐT, Trung Quốc siết chặt cấm đầu tư mới để mở nhà máy và cấm mở rộng công suất, trừ khi sáp nhập hoặc tái cấu trúc để giảm dư thừa sản xuất. Trong khi thuốc lá điếu đa dạng về mùi hương thì TLĐT chỉ được phép bán mùi hương thuốc lá. Các hương vị khác đều bị cấm để bảo vệ giới trẻ.
Giảm tác hại: động lực khiến Trung Quốc phải sắp xếp lại chiến lược kiểm soát thuốc lá
Tập đoàn Thuốc lá Quốc gia Trung Quốc (CNTC) gần như nắm toàn bộ thị trường nội địa, đóng góp khoảng 7% ngân sách nhà nước.
Năm 2023, ngành thuốc lá mang lại doanh thu khoảng 210 tỷ USD và vẫn là trụ cột kinh tế ở nhiều địa phương, tạo việc làm cho hàng triệu lao động trong toàn chuỗi từ trồng trọt đến sản xuất.
Song song đó, Trung Quốc cũng là nguồn cung cấp TLĐT lớn nhất thế giới. CNTC giữ vai trò dẫn dắt trong lĩnh vực công nghệ sản xuất các sản phẩm thuốc lá không khói, nắm gần 27% tổng số bằng sáng chế toàn cầu cho các sản phẩm như TLĐT và thuốc lá nung nóng (TLNN). Ngoài CNTC, Kimree Technology cũng nằm trong nhóm doanh nghiệp có số lượng bằng sáng chế hàng đầu thế giới trong lĩnh vực này.
Tuy nhiên, vị thế độc tôn của Trung Quốc trong thị trường thuốc lá đang dần lung lay trước làn sóng chuyển dịch mạnh mẽ từ thuốc lá điếu sang các sản phẩm không khói thuốc. Ngoài Trung Quốc, các tập đoàn Âu Mỹ cũng đang chạy đua về khoa học và công nghệ để mở rộng danh mục sản phẩm nicotine không khói. Dưới góc độ thị trường, người hút thuốc ngày càng giảm phụ thuộc vào thuốc lá điếu và chuyển sang các lựa chọn thay thế ít gây hại hơn. Còn ở cấp độ chính sách, nhiều chính phủ trên thế giới bắt đầu thúc đẩy các sản phẩm giảm tác hại, thể hiện rõ nhất qua khái niệm đánh thuế theo "chuỗi nguy cơ", áp mức thuế thấp hơn cho sản phẩm ít rủi ro và cao hơn cho sản phẩm rủi ro cao.
Mới đây Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đã khuyến nghị điều chỉnh thuế thuốc lá theo mức độ gây hại của từng loại sản phẩm, tương tự cách một số quốc gia áp dụng với rượu bia (đánh thuế theo độ cồn, ví dụ thuế bia, rượu vang sẽ thấp hơn so với rượu mạnh).
Theo đó, các sản phẩm ít gây hại hơn như TLNN chỉ làm nóng thay vì đốt cháy nguyên liệu thuốc lá, nên chịu mức thuế thấp hơn nhằm khuyến khích người dùng chuyển đổi khỏi thuốc lá điếu. Cách tiếp cận này đã cho thấy hiệu quả tại New Zealand, Nhật Bản, Liên minh châu Âu và nhiều thị trường phát triển khác.
Cách tiếp cận này cũng được Hoa Kỳ áp dụng, với quy định thuế đối với TLNN thấp hơn thuốc lá điếu đã được áp dụng tại các tiểu bang
Minh họa mức độ gây hại của các sản phẩm thuốc lá và nicotine từ FDA Hoa Kỳ. (Ảnh: FDA).
GS. David Sweanor, Chủ tịch Ủy ban Cố vấn Trung tâm Luật – Chính sách và Đạo đức Y tế (Đại học Ottawa) nhận định: "Việc kết hợp cung cấp nhiều lựa chọn thay thế ít rủi ro, được người tiêu dùng chấp nhận, với mức giá tương xứng với mức gây hại sẽ thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển đổi từ thuốc lá gây chết người sang các sản phẩm thay thế khác".
Những diễn biến hiện nay cho thấy chuỗi cung ứng thuốc lá không khói đang dịch chuyển mạnh trên toàn cầu. Nhật Bản và Hàn Quốc nổi lên như các trung tâm dẫn dắt thị trường TLNN, trong đó TLNN chiếm khoảng 32% thị phần tại Nhật Bản, dẫn đầu doanh số thiết bị TLNN nhờ lợi thế thương mại hóa sớm và tiêu chuẩn kỹ thuật cao. Điều này tạo sức ép lên Trung Quốc nếu nước này tiếp tục hạn chế đổi mới.
Đông Nam Á cũng đang trở thành điểm đến về sản xuất và chuỗi cung ứng mới, khi Malaysia, Indonesia và Philippines liên tục thu hút các nhà máy linh kiện và thành phẩm thuốc lá không khói nhờ chi phí thấp và môi trường đầu tư thuận lợi. Chẳng hạn, tập đoàn KT&G của Hàn Quốc đã đầu tư 454 triệu USD vào Indonesia để xây dựng nhà máy, tạo khoảng 1.000 việc làm.
Trước khi áp dụng lệnh cấm TLĐT và TLNN, Việt Nam cũng từng tham gia chuỗi cung ứng khu vực. Sau khi chính sách này có hiệu lực, nhiều doanh nghiệp FDI đã chuyển vốn đầu tư và dây chuyền sản xuất sang nước khác. Theo đó, KT&G rời Việt Nam vào tháng 5/2025 và chuyển sang Malaysia để bảo đảm nguồn cung cho toàn cầu.
Trước áp lực cạnh tranh này, Trung Quốc buộc phải xem xét lại chiến lược nhằm giữ vai trò "công xưởng độc quyền" trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Dù CNTC và Kimree vẫn dẫn đầu về số lượng bằng sáng chế sản phẩm không khói, tốc độ đổi mới từ Mỹ, châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc đang thu hẹp dần khoảng cách, đặt ra thách thức lớn trong bối cảnh thị trường ngày càng tiêu chuẩn hóa và đòi hỏi kỹ thuật cao.
Mai Anh
