'Ông trùm cát' bị bắt và đế chế cát trắng ở Vân Đồn

Đi lên từ nạo vét, tận thu

Công ty TNHH Quan Minh được thành lập từ năm 2005, đặt trụ sở ở huyện Vân Đồn cũ (nay là đặc khu Vân Đồn), nơi nhiều năm qua được xem là một trong những địa bàn nhạy cảm nhất của Quảng Ninh về khai thác cát, nạo vét và tận thu khoáng sản biển. Nhưng thứ làm doanh nghiệp này khác biệt với nhiều đơn vị khai thác thông thường là không chỉ đào cát để bán mà còn khai thác để chế biến.

Từ lĩnh vực nạo vét luồng lạch, Quan Minh nhanh chóng trở thành "ông trùm" khai thác cát ở Vân Đồn.

Hồ sơ công khai của doanh nghiệp này cho thấy công ty từng bám vào một chuỗi hoạt động rất rộng, từ nạo vét thông luồng, thu hồi cát, xin cơ chế tận thu cát trắng silic, rồi tiến tới đầu tư chế biến cát.

Câu chuyện bắt đầu từ hơn chục năm trước. Trong quá trình thực hiện các dự án nạo vét , thông luồng ở các xã Quan Lạn, Ngọc Vừng, Đông Xá, Minh Châu thuộc huyện Vân Đồn cũ, doanh nghiệp này phát hiện phần cát thu hồi có tỷ lệ cát trắng silic rất cao. Từ phát hiện này, UBND tỉnh Quảng Ninh và Bộ Xây dựng đã có các văn bản báo cáo, kiến nghị trung ương cho phép tận thu, chế biến, sử dụng hiệu quả nguồn khoáng sản được kéo lên từ các dự án nạo vét. Quan Minh nhờ vậy đã bước chân vào một cuộc chơi lớn hơn nhiều so với việc chỉ hút cát san lấp.

Không phải ngẫu nhiên mà cát trắng silic được coi là “vàng trắng”. Đây là nguyên liệu không thể thiếu cho sản xuất kính xây dựng, thủy tinh, gốm sứ, khuôn đúc và nhiều ngành công nghiệp vật liệu khác. Một khi doanh nghiệp đã chạm được vào loại tài nguyên này, câu chuyện không còn là mấy chuyến tàu cát chạy trên biển, mà là cả một chuỗi giá trị kinh tế phía sau.

Năm 2016 doanh thu của doanh nghiệp này chỉ đạt 27,1 tỷ đồng, năm 2017 là 22,88 tỷ đồng, nhưng đến năm 2018 con số đã vọt lên 193,4 tỷ đồng, tức tăng hơn 8 lần chỉ sau một năm. Sang năm 2019, doanh thu vẫn neo ở mức rất cao, 135,9 tỷ đồng. Cú tăng tốc bất thường ấy diễn ra đúng vào giai đoạn Quan Minh được mở rộng đầu tư nhà máy chế biến cát tại Minh Châu, với công suất từ 1 triệu tấn/năm và được doanh nghiệp xin nâng lên 3 triệu tấn/năm, đồng thời gắn với khu vực mỏ cát trắng silic có quy mô khai thác hàng triệu tấn mỗi năm tại Vân Đồn.

Vùng biển Vân Đồn bị cày xới để hút cát silic.

Trong một thời gian dài, cát silic đã đem lại cho Quan Minh một nguồn thu cực lớn, đủ để doanh nghiệp này bước qua hình hài của một nhà đầu tư địa phương đơn thuần để trở thành “cá mập” trong hệ sinh thái khai thác tài nguyên ở vùng biển đảo Vân Đồn.

Nhưng điều đáng nói ở chỗ, năm 2018 và 2019, doanh thu của doanh nghiệp này tăng vọt nhưng lợi nhuận trong các năm doanh thu cao lại khá mỏng: năm 2018 lãi sau thuế chỉ 170 triệu đồng, năm 2019 lãi ròng 1,6 tỷ đồng.

Mỏ cát “khủng” giữa biển Vân Đồn

Bước nhảy lớn nhất của Quan Minh là khi doanh nghiệp được cấp Giấy phép khai thác khoáng sản số 1289/GP-BTNMT ngày 24/5/2019 cho dự án khai thác cát trắng silic tại khu vực xã Quan Lạn, xã Ngọc Vừng. Khu vực khai thác có diện tích 17,27km2, gồm 2 khu vực mỏ, mức sâu khai thác thấp nhất đến âm 9,5m. Thời hạn khai thác là 14 năm 5 tháng. Công suất được phép khai thác lên tới 2,8 triệu tấn cát trắng silic mỗi năm, chưa kể gần 1,18 triệu m3 cát san lấp đi kèm mỗi năm.

Chỉ cần nhìn vào những con số đó cũng đủ hiểu quy mô “khủng” của dự án. Một mỏ biển rộng hơn 17km2, thời hạn hơn 14 năm, sản lượng tính bằng triệu tấn mỗi năm. Nó là một “miếng bánh” tài nguyên rất lớn. Kéo theo đó là cả mạng lưới khai thác, vận chuyển, tiêu thụ và những vùng xung đột ngầm trên biển.

Trước đó, Quan Minh cũng đã được cho phép đầu tư nhà máy chế biến cát trắng silic tại xã Minh Châu. Nghĩa là doanh nghiệp này không chỉ nhắm vào phần khai thác thô, mà còn tính đường đi xa hơn, chế biến sâu để nâng giá trị khoáng sản. Từ nạo vét, tận thu, khai thác đến chế biến, một chuỗi khép kín như vậy cho thấy tham vọng của Quan Minh chưa bao giờ nhỏ.

Nhà máy chế biến cát của Quan Minh ở đảo Minh Châu.

Đặc biệt, không chỉ có mỏ khai thác cát silic “khủng” mà Quan Minh còn từng xuất hiện trong phương án cung ứng cát xốp phục vụ nuôi trồng thủy sản ở Vân Đồn. Năm 2017, UBND tỉnh Quảng Ninh có văn bản giao các đơn vị liên quan giải quyết tình trạng thiếu cát xốp cho nuôi nhuyễn thể, trong đó Sở Tài nguyên và Môi trường được giao hướng dẫn Công ty TNHH Quan Minh lắp đặt phao định vị, biển báo phục vụ khai thác cát xốp.

Khi vụ án nổ ra, không chỉ là giám đốc bị bắt mà là cả một hệ thống khai thác tài nguyên biển từng hiện diện như một “ông trùm” trong lĩnh vực cát biển ở Vân Đồn bị rúng động. Trong nhiều năm, nguồn tài nguyên cát silic được Quan Minh bán với giá rẻ mạt để các dự án dùng làm cát san lấp nhưng chưa hề bị cơ quan chức năng nào “sờ gáy”.