Người thầy biến căn nhà nhỏ thành 'xưởng sáng chế'

TS Nguyễn Phan Kiên. Ảnh: NVCC.

Giữa một con ngõ nhỏ ở Hà Nội, căn phòng rộng chưa đầy 25 m2 nhưng suốt hơn 20 năm qua chưa khi nào tắt ánh đèn nghiên cứu. Ở đó, mỗi cuối tuần, những bản vẽ kỹ thuật, mô hình điện tử, cảm biến và tiếng tranh luận của sinh viên lại nối dài đến tối muộn.

Từ căn nhà nhỏ đến những sáng chế lớn

Chủ nhân của “xưởng sáng chế” đặc biệt ấy là TS Nguyễn Phan Kiên, Viện phó Viện Khoa học và Công nghệ Sức khỏe, Đại học Bách khoa Hà Nội. Người thầy ấy dành phần lớn cuộc đời để theo đuổi một niềm tin giản dị: Khoa học chỉ thật sự có ý nghĩa khi bước ra khỏi phòng thí nghiệm và giúp ích cho con người.

Một chiều cuối tuần, cậu sinh viên đeo kính thực tế ảo đưa bàn tay về phía trước. Những cảm biến nhỏ gắn ở đầu ngón tay liên tục nhấp nháy đỏ, xanh theo từng chuyển động. Trên màn hình máy chiếu, bàn tay ảo chuyển động gần như đồng thời với bàn tay thật, chính xác đến từng khớp ngón.

Đó là sản phẩm găng tay thông minh ứng dụng công nghệ thực tế ảo do TS Kiên cùng sinh viên nghiên cứu nhằm hỗ trợ phục hồi chức năng cho bệnh nhân sau tai biến, chấn thương. Thiết bị tích hợp cảm biến chuyển động, cảm biến lực cơ và mô-tơ rung để tái tạo cảm giác cầm nắm, giúp người bệnh luyện tập trong môi trường tương tác trực quan hơn.

Không nằm ở bản thân sản phẩm, điều khiến nhiều người xúc động là nơi nó ra đời không phải phòng nghiên cứu hiện đại trị giá hàng tỷ đồng, mà là tầng hai căn nhà riêng của người thầy gần 50 tuổi.

Mỗi chiều thứ bảy, gần 20 sinh viên từ nhiều ngành kỹ thuật khác nhau lại tìm về đây. Không bảng điểm, không giáo án cứng nhắc, không áp lực thành tích. Các nhóm tự trình bày ý tưởng, cập nhật tiến độ dự án, tranh luận về lỗi kỹ thuật rồi cùng tháo gỡ từng vấn đề.

TS Kiên ngồi giữa vòng sinh viên, khi nghiêm khắc phân tích tín hiệu sai lệch, lúc lại cười lớn trước một ý tưởng “điên rồ” vừa được đưa ra.

“Muốn truyền cảm hứng cho sinh viên thì người thầy phải làm thật trước”, ông từng chia sẻ.

Thầy Kiên trao giải cho một dự án đạt giải ba tại sự kiện “Health Tech Connect” 2026.

Lấy cuộc đời mình làm cảm hứng gieo mầm sáng tạo cho học trò

Suốt hơn 20 năm, từ khóa K43 năm 2003 đến K69 năm 2025, gần 100 sinh viên đã đi qua căn phòng nhỏ ấy. Có người trở thành kỹ sư, có người mở doanh nghiệp công nghệ riêng, người mang sản phẩm do mình thiết kế xuất khẩu ra nước ngoài.

Điều TS Kiên tự hào không phải số lượng bài báo khoa học hay giải thưởng đạt được, mà là việc từng sinh viên đã dám bắt đầu một ý tưởng của riêng mình.

Sinh năm 1976, tốt nghiệp ngành Điện tử Viễn thông tại Đại học Bách khoa Hà Nội năm 1999, TS Nguyễn Phan Kiên tiếp tục hoàn thành chương trình thạc sĩ trước khi nhận bằng tiến sĩ tại Viện Công nghệ Shibaura vào năm 2008.

Ông từng được biết đến qua thiết bị tiết kiệm điện cho đèn tuýp - sản phẩm giành nhiều giải thưởng trong nước từ năm 2010. Khi con đường nghiên cứu kỹ thuật điện tử tưởng như đã định hình rõ ràng, vị tiến sĩ lại lựa chọn rẽ sang lĩnh vực còn rất mới ở Việt Nam thời điểm đó: Điện tử y tế.

Đó là bước chuyển nhiều rủi ro nhưng cũng mở ra hành trình mới, nơi công nghệ không chỉ phục vụ máy móc mà gắn trực tiếp với sức khỏe và sự sống con người. Cùng các đồng nghiệp, ông trở thành một trong những người góp phần đặt nền móng cho ngành Kỹ thuật Y sinh tại Việt Nam - lĩnh vực kết nối giữa y học và công nghệ vốn đã phát triển mạnh trên thế giới nhưng còn nhiều khoảng trống trong nước.

Hơn hai thập kỷ bền bỉ nghiên cứu, TS Kiên cùng cộng sự phát triển hơn 40 sáng chế hữu ích được thương mại hóa và nhiều sản phẩm hỗ trợ cộng đồng, trong đó có các thiết bị phục vụ phòng chống dịch Covid-19.

Gần đây nhất, ông và đồng nghiệp tiếp tục phát triển dòng gel hỗ trợ phục hồi tổn thương mô mềm và giảm đau khớp. Từ những thử nghiệm ban đầu, nhóm nghiên cứu đã phát miễn phí hơn 2.000 tuýp sản phẩm để lấy phản hồi thực tế, liên tục điều chỉnh công thức trước khi hướng tới thương mại hóa.

Điều đáng chú ý là phần lớn cộng sự đồng hành cùng ông không phải kỹ sư doanh nghiệp, mà chính là sinh viên đại học. TS Kiên đào tạo sinh viên từ rất sớm. Người làm mạch điện, người viết phần mềm, người thiết kế phần cứng, người đo lường tín hiệu… Mỗi nhóm được phân công như một mô hình nghiên cứu thực thụ.

Với ông, kỹ thuật y sinh là lĩnh vực không cho phép sự cẩu thả. “Điện thoại méo tiếng còn chấp nhận được. Nhưng máy y tế sai tín hiệu thì có thể ảnh hưởng đến tính mạng”, ông nhiều lần nhắc sinh viên. Vì vậy, những giờ học của TS Kiên luôn đi cùng thực hành. Sinh viên không chỉ học lý thuyết mà phải trực tiếp đo tín hiệu, lắp thiết bị, thử nghiệm mô hình và chấp nhận cả những lần thất bại.

Có sinh viên từng nản chí, từng muốn bỏ cuộc giữa chừng. Tuy nhiên sau những lời nhắc nghiêm khắc, người thầy ấy lại kiên nhẫn ngồi xuống chỉ từng lỗi nhỏ, gợi mở từng hướng giải quyết. Ông quan niệm: Sinh viên có quyền hỏi và người thầy có trách nhiệm tìm câu trả lời. Có lẽ cũng vì vậy mà căn phòng nhỏ giữa Hà Nội chưa bao giờ chỉ là nơi nghiên cứu khoa học. Nó giống một không gian để nuôi dưỡng sự tò mò, sự dấn thân và niềm tin rằng người trẻ Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra những sản phẩm hữu ích cho xã hội.

Cuối mỗi buổi làm việc, sau hàng giờ tranh luận về cảm biến, tín hiệu hay mô hình cơ học, nhóm sinh viên lại ríu rít thu dọn thiết bị.

Có người đùa lớn: “Thầy ơi, đói quá rồi!”. TS Kiên cười vang: “Đi, thầy bao!”.

Rồi cả nhóm lại kéo nhau ra phố, tiếp tục nói chuyện về những ý tưởng còn dang dở.

Giữa Hà Nội đông đúc và vội vã, căn nhà nhỏ ấy vẫn lặng lẽ sáng đèn mỗi cuối tuần - như một “xưởng sáng chế” đặc biệt, nơi một người thầy đã dành hơn 20 năm để thắp lên những đốm lửa khoa học bằng đam mê, sự tử tế và khát vọng tạo ra giá trị thật cho cộng đồng.