Sáng 1/7, hàng triệu thí sinh và phụ huynh cả nước hồi hộp tra cứu điểm thi tốt nghiệp THPT.
Rất nhanh sau đó, báo chí và mạng xã hội phản ánh một hiện tượng "lạ": tỉnh Tuyên Quang có 154 bài thi đạt điểm 10 môn Toán, trong đó có tới 147 bài tập trung trong dải số báo danh gần nhau ở điểm thi của Trường THPT chuyên Tuyên Quang.
Bốn ngày sau, 5/7, Công an tỉnh Tuyên Quang thực hiện lệnh giữ người trong trường hợp khẩn cấp đối với giáo viên Nguyễn Hà Duy - một người từng có hồ sơ học tập và công tác rất nổi bật tại trường THPT chuyên Tuyên Quang.
Từ một bảng điểm bất thường đến một cuộc điều tra chỉ cách nhau vài ngày. Theo thầy Vũ Khắc Ngọc, chính tốc độ ấy là điều đáng suy ngẫm nhất.
"Dư luận không tự nhiên đi dò từng con số"
Năm 2018, khi vụ gian lận điểm thi ở Hà Giang bị phanh phui, nhiều người nhớ đến thầy Vũ Khắc Ngọc như một trong những người đầu tiên sử dụng thống kê để tìm hiểu những bất thường trong phổ điểm của tỉnh này.
Nhưng những con số không phải là điểm khởi đầu. "Trước khi mở Excel lên, tôi đã nhận được nhiều phản ánh từ chính các học sinh tham gia kỳ thi tại địa phương. Các em bức xúc vì biết rất rõ bạn nào học bình thường, thậm chí không tốt, nhưng điểm lại rất cao."
Chính từ những phản ánh đó, thầy Ngọc cùng một nhóm giáo viên mới bắt đầu rà soát dữ liệu điểm thi, đối chiếu với phổ điểm và phân tích thống kê.
"Vấn đề là kỳ thi có tới hơn một triệu thí sinh với vài triệu lượt thi. Đó là một khối dữ liệu khổng lồ. Dư luận không tự nhiên đi dò từng con số"
Thầy Ngọc tin rằng, ở Tuyên Quang năm nay cũng vậy. Người đầu tiên nhận ra điều bất thường không ai khác chính là những học sinh ngồi trong phòng thi - những người vốn hiểu rất rõ năng lực thật của nhau.
"Từ những phản ánh đó, dư luận mới chú ý, báo chí mới vào cuộc, rồi các cơ quan chức năng mới có cơ sở để rà soát."
"AI khiến gian lận khó che giấu hơn bao giờ hết"
Năm 2018, thầy Ngọc phải mất rất nhiều giờ để dùng số liệu kiểm chứng một nghi ngờ. Nhưng đến nay, phần lớn công việc ấy có thể hoàn thành chỉ với một câu lệnh AI.
"Một khi nghi ngờ đã lóe lên, người ta có thể dễ dàng dùng AI để dò lại dữ liệu, thống kê, vẽ biểu đồ và thực hiện rất nhiều phép so sánh khác nhau."
Kết quả, chỉ trong thời gian rất ngắn ngay sau khi phổ điểm ở Tuyên Quang được công bố, nhiều phân tích đã xuất hiện trên truyền thông và mạng xã hội: từ việc đối chiếu điểm Toán với các môn khác của học sinh THPT Chuyên Tuyên Quang, so sánh với các trường chuyên hàng đầu cả nước, đến phân tích về xác suất thống kê…
"Không còn là tiếng nói của một cá nhân, mà cả xã hội cùng lên tiếng."
"AI rút ngắn thời gian phân tích. Mạng xã hội rút ngắn thời gian lan truyền. Cả hai cùng rút ngắn khoảng cách từ một nghi vấn đến một cuộc điều tra".
Công nghệ không thể thay thế con người để phát hiện gian lận thi cử. Nhưng AI thực sự đã khuếch đại mạnh mẽ năng lực giám sát xã hội.
"Vá lỗ hổng, đừng đập bỏ cả hệ thống"
Kết luận cuối cùng về điểm thi ở Tuyên Quang sẽ sớm được cơ quan chức năng công bố. Sai phạm sẽ bị xử lý. Tuy nhiên, xã hội cũng cần điều chỉnh cách chúng ta đánh giá các kỳ thi.
"Một kỳ thi không tì vết chỉ có trong lý tưởng chứ rất khó có trong thực tế", thầy Ngọc nhận định.
Bất kỳ kỳ thi nào có sự tham gia của con người và gắn với lợi ích đều luôn tồn tại rủi ro. Ngay cả những kỳ thi chuẩn hóa quốc tế cũng từng xuất hiện nghi vấn mua bán đề, gian lận đến mức phải điều chỉnh kết quả...
"Điều quan trọng là sai phạm sẽ luôn được làm rõ và xử lý đủ nghiêm, đồng thời, hệ thống cũng sẽ bịt chặt những lỗ hổng để nó không lặp lại. Đáng sợ nhất không phải gian lận, mà là một hệ thống cho phép gian lận được sống sót".
Từ những gì xảy ra ở Tuyên Quang, theo thầy Ngọc, điều cần làm không phải là phủ nhận kỳ thi tốt nghiệp THPT - một kỳ thi vốn có mức độ công khai rất cao và chịu sự giám sát xã hội lớn nhất hiện nay.
Nếu chỉ vì một số sai phạm cục bộ mà quay trở lại mô hình thi tập trung tại các thành phố lớn, chi phí xã hội sẽ rất lớn: hàng triệu học sinh và phụ huynh phải đi lại, thuê trọ, ăn ở, trong khi đại học ngày nay đã trở thành một nền giáo dục đại chúng chứ không còn dành cho một nhóm rất nhỏ như trước.
Nếu kết quả điều tra cho thấy sai phạm xảy ra ở khâu coi thi thì đây cũng là lời cảnh báo rằng sau khi đã siết rất chặt các khâu ra đề, bảo mật và chấm thi sau vụ Hà Giang 2018, hệ thống cần tiếp tục bịt những "lỗ hổng" mới.
Một trong những giải pháp thầy Ngọc đề xuất là khôi phục việc xáo trộn thí sinh giữa các trường, tăng cường vai trò của giám thị là giảng viên các trường Đại học và từng bước trang bị camera an ninh hoặc camera AI tại các phòng thi.
"Sự hiện diện của camera tự nó đã là một lời cảnh báo. Giống như camera phạt nguội trên đường phố: chỉ cần biết mình đang được theo dõi, con người sẽ có xu hướng tuân thủ quy định hơn."
Vụ việc ở Tuyên Quang có thể rồi sẽ khép lại bằng những bản án dành cho những cá nhân sai phạm. Nhưng nó cũng kịp để lại một cột mốc: Trong kỷ nguyên mà công nghệ, AI và mạng xã hội đã "trao quyền" giám sát tối đa cho cộng đồng, mọi toan tính "đi đêm" ở bất cứ khâu nào đều có thể "lộ sáng" nhanh hơn bao giờ hết.
