Tuyến Đường sắt Thanh Tạng dài gần 2.000 km, nối thành phố Tây Ninh (tỉnh Thanh Hải) với thủ phủ Lhasa (Tây Tạng) đã chấm dứt lịch sử không có đường sắt của khu vực này và còn được xem là một kỳ quan kỹ thuật của thế giới hiện đại. Công trình đi xuyên qua cao nguyên Thanh Tạng, khu vực được đánh giá thuộc nhóm địa hình khắc nghiệt nhất hành tinh.
Ý tưởng xây dựng tuyến đường sắt tới Tây Tạng đã được đặt ra từ giữa thế kỷ XX, song trong nhiều thập kỷ, giới kỹ thuật quốc tế cho rằng đây là dự án gần như bất khả thi. Nguyên nhân nằm ở điều kiện tự nhiên cực đoan của “nóc nhà thế giới”, nơi hơn 960 km tuyến đường nằm ở độ cao trên 4.000 m, nhiều đoạn xuyên qua vùng băng vĩnh cửu, nhiệt độ thường xuyên xuống âm hàng chục độ C và nồng độ oxy chỉ bằng khoảng một nửa so với đồng bằng.
Theo China.org.cn, quá trình triển khai dự án buộc Trung Quốc phải đối mặt với 3 thách thức lớn chưa từng có: Tình trạng thiếu oxy ở độ cao lớn; Nền đất băng vĩnh cửu dễ biến dạng, Hệ sinh thái cao nguyên cực kỳ mong manh.
Nhiều chuyên gia quốc tế cũng từng nhận định việc xây dựng một tuyến đường sắt ổn định trên nền đất đóng băng quanh năm là điều gần như không thể.
Trong đó, thách thức lớn nhất đến từ lớp băng vĩnh cửu kéo dài hàng trăm km. Khi nhiệt độ thay đổi, lớp đất này có thể tan chảy, gây sụt lún nền đường. Để xử lý, các kỹ sư đã phát triển nhiều giải pháp đặc thù như xây dựng cầu cạn, lắp đặt hệ thống làm mát nền đất và thiết kế các cấu trúc thông gió nhằm duy trì trạng thái đóng băng bên dưới đường ray. Riêng đoạn đi qua khu vực băng vĩnh cửu dài khoảng 550 km – dài nhất thế giới đối với một tuyến đường sắt cao nguyên.
Không chỉ đối mặt với địa hình hiểm trở, môi trường thi công cũng đặt ra áp lực lớn đối với lực lượng lao động. Hàng chục nghìn công nhân làm việc trong điều kiện oxy loãng, dễ rơi vào trạng thái kiệt sức, đau đầu hoặc gặp nguy cơ phù phổi do độ cao. Để đảm bảo an toàn, hơn 100 cơ sở y tế đã được thiết lập dọc tuyến, đồng thời các công trường được trang bị hệ thống cung cấp oxy, đặc biệt tại các khu vực đường hầm ở độ cao gần 5.000 m.
Về quá trình đầu tư, dự án được chia thành hai giai đoạn. Giai đoạn 1, đoạn Tây Ninh – Cách Nhĩ Mộc, khởi công từ năm 1984. Giai đoạn 2, đoạn Cách Nhĩ Mộc – Lhasa dài 1.142 km, được triển khai từ ngày 29/6/2001 với tổng vốn khoảng 33,09 tỷ Nhân dân tệ. Riêng chi phí dành cho bảo vệ môi trường đã vượt 1,1 tỷ Nhân dân tệ – mức đầu tư lớn chưa từng có trong lịch sử xây dựng đường sắt Trung Quốc.
Tuyến đường sắt chính thức thông xe ngày 1/7/2006, với tổng vốn đầu tư hơn 30 tỷ Nhân dân tệ và sự tham gia của khoảng 100.000 kỹ sư, công nhân trong suốt 20 năm xây dựng, theo Tibet Discovery.
Sau khi hoàn thành, đây trở thành tuyến đường sắt cao nhất thế giới, với điểm cao nhất tại đèo Đường Cổ Lạp (Tanggula Pass) ở độ cao 5.072 m so với mực nước biển.
Không chỉ nổi bật về kỹ thuật, tuyến đường còn được ví như “hành trình trên mây” khi đi qua các thảo nguyên rộng lớn, hồ băng, núi tuyết và những khu bảo tồn thiên nhiên đặc trưng của Tây Tạng. Để hạn chế tác động môi trường, hàng chục lối đi dành cho động vật hoang dã, trong đó có linh dương Tây Tạng, đã được xây dựng dọc tuyến nhằm đảm bảo sự di chuyển tự nhiên của các loài.
Hiện nay, nhờ tuyến đường sắt này, hành khách có thể di chuyển bằng tàu hỏa từ các đô thị lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải, Tây An, Quảng Châu, Trùng Khánh, Thành Đô hay Lan Châu đến Tây Ninh, trước khi tiếp tục hành trình tới Lhasa.
Theo Tibet Discovery, tuyến đường này đã nắm giữ tới 9 kỷ lục thế giới, bao gồm:
1. Đường sắt Thanh-Tạng là tuyến đường sắt cao nhất thế giới. Khoảng 960 km đường ray của nó nằm ở độ cao 4.000 mét so với mực nước biển. Đường ray ở độ cao nhất là ở khu vực Đèo núi Tanggula, ở độ cao 5.072 mét - cao hơn ít nhất 200 mét so với tuyến đường sắt Peru trên dãy Andes, nơi trước đây là tuyến đường sắt cao nhất thế giới.
2. Đường sắt Thanh-Tạng là tuyến đường sắt cao nguyên dài nhất thế giới, kéo dài 1.956 km từ Tây Ninh đến Lhasa. Đoạn Tây Ninh-Cách Nhĩ Mộc dài 814 km và đoạn Cách Nhĩ Mộc-Lhasa dài 1.142 km chạy qua dãy núi Kunlun và Tanggula.
3. Đường sắt Thanh-Tạng xuyên qua đất đóng băng dài nhất thế giới. Cao nguyên Thanh Hải-Tây Tạng có diện tích băng vĩnh cửu ước tính lớn nhất là 1.300 kilômét vuông. Khoảng 550 km đường ray đường sắt Thanh-Tạng chạy trên đất đóng băng - dài nhất trong số các tuyến đường sắt cao nguyên trên thế giới.
4. Nhà ga Tanggula (thuộc đường sắt Thanh-Tạng) là ga đường sắt cao nhất thế giới , ở độ cao 5.068 mét. Đây là một nhà ga không có nhân viên phục vụ cho cả hành khách và hàng hóa.
5. Đường hầm Fenghuoshan, ở độ cao 4.905 mét so với mực nước biển, là đường hầm đất đóng băng cao nhất thế giới. Nằm trên núi Fenghuo, ngọn núi có độ cao 5.010 mét so với mực nước biển, đường hầm này được xây dựng hoàn toàn trên khu vực cao nguyên đóng băng vĩnh cửu với tổng chiều dài 1.338 mét.
6. Đường hầm núi Côn Lôn ở tỉnh Thanh Hải nằm ở độ cao khoảng 4.648 mét so với mực nước biển, dài 1.686 mét, là đường hầm cao nguyên dài nhất thế giới được xây dựng trên đất đóng băng.
7. Bệ đặt và lắp dựng đường ray Amdo, ở độ cao 4.704 mét, là nền móng đặt đường ray cao nhất trên thế giới.
8. Cầu sông Thanh Thủy, dài 11,7 km, là cầu đường sắt cao nguyên dài nhất thế giới. Cây cầu này bắc qua Khu bảo tồn thiên nhiên Hy Nhĩ ở độ cao trung bình 4.600 mét.
9. Đoàn tàu Thanh-Tạng có thể chạy với tốc độ nhanh nhất so với bất kỳ chuyến tàu nào trên tuyến đường sắt đất đóng băng ở bất kỳ đâu trên thế giới. Sau khi hoàn thành, tốc độ tối đa của các chuyến tàu đến Tây Tạng được thiết kế để đạt 100 km/giờ ở vùng đất đóng băng và 120 km/giờ trên vùng đất không đóng băng.
