Vì sao ngày càng nhiều người trẻ chọn lặng lẽ bước ra khỏi đường đua? - Ảnh minh họa: QUANG ĐỊNH
Mua nhà trước tuổi 30, tậu xe trước khi cưới, lên quản lý trước 35 tuổi. Những cột mốc ấy do ai đặt ra, và vì sao ngày càng nhiều người trẻ chọn lặng lẽ bước ra khỏi đường đua?
Mới đây, một công chức 40 tuổi chia sẻ nỗi băn khoăn trên mạng xã hội rằng: đến giờ vẫn chưa có nhà, chưa có xe, liệu bản thân có phải là kẻ thất bại? Bài viết nhanh chóng tạo nên làn sóng tranh luận gay gắt.
Cùng lúc đó, giới trẻ khu vực các quốc gia Đông Á rộ lên cụm từ "thế hệ chỉ lo đời mình". Họ vẫn đi làm, kiếm tiền, tích lũy, nhưng từ chối kiệt sức vì những cột mốc chung.
Khác với tâm lý buông xuôi của làn sóng "nằm phẳng" cách đây vài năm, họ không trốn chạy thực tế, mà chỉ từ chối nhịp sống do người khác định đoạt. Họ tự nấu ăn nhiều hơn, bớt check-in phô diễn, dành thời gian cho những mối bận tâm cốt lõi.
Đồng hồ xã hội
Lý thuyết xã hội học gọi những cột mốc cuộc đời là "chiếc đồng hồ xã hội". Từ thập niên 1960, nhà nghiên cứu Bernice Neugarten đã chỉ ra rằng mỗi nền văn hóa đều vận hành bằng một thời gian biểu vô hình. Chẳng hạn như tuổi nào tốt nghiệp, khi nào kết hôn, độ tuổi nào phải sở hữu nhà cửa, danh vị. Ai đi đúng giờ được ngợi khen. Còn ai lệch nhịp sẽ lập tức đối diện với những ánh nhìn phán xét của xã hội.
Người Á Đông hay nhắc lời Khổng Tử "tam thập nhi lập". Nhưng chữ "lập" thuở xưa vốn chỉ sự tự lập về học vấn, tư tưởng và đạo lý, chứ không phải việc đứng tên một khối bất động sản. Song, theo thời gian, chiếc đồng hồ xã hội đã âm thầm thay đổi thước đo. Từ sự trưởng thành nội tại sang những tài sản hữu hình dễ đếm, dễ khoe với thiên hạ.
Chiếc đồng hồ ấy lại càng chạy nhanh hơn dưới áp lực truyền thông hiện đại. Ngày trước, người ta chỉ so mình với bạn cùng lớp hay người cùng xóm. Nay, thuật toán mạng xã hội buộc ta phải đối diện mỗi ngày với những lát cắt hào nhoáng nhất của hàng ngàn người xa lạ. Cứ mở mạng lên là thấy rất nhiều hình ảnh 25 tuổi mua nhà, 27 tuổi sở hữu siêu xe.
Nhà tâm lý học Leon Festinger từng khẳng định con người luôn định vị bản thân thông qua so sánh xã hội. Nhưng trên không gian số, chúng ta đang lấy cuộc đời thực của mình đem so với những thước phim được cắt gọt tinh vi nhất của người khác.
Trong khi đó, thực tế kinh tế lại không chạy theo nhịp kim đồng hồ ảo tưởng ấy. Căn hộ sơ cấp tại các đô thị lớn đã vượt ngưỡng trăm triệu đồng mỗi mét vuông; một chốn an cư vừa vặn cho gia đình nhỏ nay tính bằng nhiều tỉ đồng, bỏ xa biên độ tăng trưởng thu nhập của đa số người trẻ.
Khi khoảng cách giữa kỳ vọng xã hội và năng lực thực tế giãn ra vô tận, việc tự điều chỉnh chiếc đồng hồ cá nhân không phải là biểu hiện của sự lười biếng hay buông xuôi. Đó là một phản ứng tự vệ hoàn toàn tỉnh táo.
Học cách "chỉ lo đời mình" thực chất là hành trình giành lại quyền định nghĩa hạnh phúc. Bớt sống vì ánh nhìn của đám đông, bớt tiêu dùng trình diễn để tích lũy giá trị thực.
Tránh lãng mạn hóa
Dẫu vậy, cũng không nên lãng mạn hóa lối sống này, bởi luôn có hai cái bẫy rình rập chúng ta. Bẫy thứ nhất, nếu "chỉ lo đời mình" trượt dài thành "chỉ biết mình", nó sẽ biến thành sự vị kỷ và thờ ơ với cộng đồng.
Bẫy thứ hai thì tinh vi hơn. Ngay khi một "phản trào lưu" hình thành, nó lại có nguy cơ bị thương mại hóa thành một kiểu trình diễn mới. Những bức ảnh "sống tối giản" được dàn dựng cầu kỳ, những bữa cơm nhà chuẩn "concept" mạng xã hội rồi cũng sẽ biến thành một chiếc đồng hồ áp lực khác. Vậy thì, phải chăng chúng ta chỉ vừa đổi chiếc cùm này lấy một chiếc cùm khác?
Thay đổi định kiến chưa bao giờ bắt đầu từ những điều vĩ mô. Với mỗi gia đình, có lẽ đã đến lúc bớt đi những câu hỏi dồn dập mỗi dịp lễ Tết kiểu như: bao giờ mua nhà, bao giờ cưới xin, thu nhập bao nhiêu. Mỗi lời hỏi han thiếu tế nhị ấy đều là một tiếng gõ thúc giục của chiếc đồng hồ quy chuẩn.
Với truyền thông, đã đến lúc ngưng đồng nhất thành công với tốc độ làm giàu của một vài cá nhân cá biệt, để tôn trọng sự đa dạng của các nẻo đường đời.
Còn với mỗi người trẻ chúng ta, biết lo cho đời mình chưa bao giờ là điều đáng hổ thẹn. Sách Đại học xưa từng dạy: "Tu thân rồi mới tề gia". Bản lĩnh giữ vững nhịp bước của chính mình giữa một thời đại hối hả, chăm sóc tốt thân - tâm của bản thân, chính là nền tảng vững chắc nhất trước khi nghĩ đến việc gánh vác cho tha nhân.
