Chứng nhân của thời gian, lịch sử, văn hóa và tâm linh
Nằm trong khuôn viên đền Cây Chay, thuộc Khu di tích lịch sử cách mạng Rôộc Cồn (xã Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh), cây Trầm hương cổ thụ có tuổi đời trên 500 năm, được người dân địa phương gọi là "cây trầm tổ".
Qua khảo sát, cây có chiều cao khoảng 25m, chu vi gốc khoảng 2,6m, tán rộng trên 11m. Cây sinh trưởng tự nhiên, tồn tại qua nhiều thế hệ và được cộng đồng dân cư địa phương gìn giữ, bảo vệ.
Khu di tích lịch sử cách mạng Rôộc Cồn tọa lạc tại xã Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh, gồm 2 địa điểm là Rôộc Cồn và đền Cây Chay.
Ông Nguyễn Kim Thụ, Trưởng ban lễ nghi cho biết, đền Cây Chay - Rôộc Cồn là địa danh có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử cách mạng của Hương Khê, gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930 - 1931.
Trong những năm tháng đấu tranh cách mạng, nơi đây từng là địa điểm hoạt động bí mật của Đảng bộ huyện Hương Khê, cất giấu tài liệu, in ấn truyền đơn và tổ chức các cuộc họp quan trọng.
Ghi nhận sự kiện lịch sử và tinh thần đấu tranh cách mạng bất khuất của nhân dân Hương Khê, ngày 9/11/1994, Rôộc Cồn và đền Cây Chay đã được Bộ Văn hóa - thông tin (nay là Bộ VH-TT&DL) công nhận và xếp hạng Di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia.
Cây Trầm hương cổ cao khoảng 25m, gốc cây có chu vi 2,6m, tán lá vươn rộng hơn 11m.
Bởi vậy, ngoài giá trị lịch sử cách mạng, đền Cây Chay còn là không gian văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc, nơi lưu giữ những giá trị truyền thống và tưởng niệm các anh hùng, liệt sĩ đã hy sinh tại Rôộc Cồn.
Trong không gian linh thiêng ấy, cây Trầm hương cổ thụ đã tồn tại qua hàng trăm năm, trở thành một phần không thể tách rời của cảnh quan, lịch sử và đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng địa phương.
"Trải qua thời kỳ chiến tranh, điều kiện thời tiết khắc nghiệt, nhiều cây khác gãy đổ nhưng cây Trầm hương này vẫn đứng sừng sững. Ban quản lý đền cùng người dân đã dựng khung sắt, thép gai quanh gốc để ngăn chặn nguy cơ bị chặt phá. Đó là cách bảo vệ "cây trầm tổ" tránh thành mục tiêu bị xâm hại", ông Thụ nói.
Sau quá trình khảo sát, lập hồ sơ và đánh giá các giá trị về sinh học, nguồn gen, môi trường, lịch sử, văn hóa, tâm linh và cảnh quan, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam đã chính thức công nhận cây Trầm hương tại đền Cây Chay, xã Hương Khê là Cây Di sản Việt Nam. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị đặc biệt của cây, đồng thời là niềm vinh dự, tự hào của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân xã Hương Khê.
Phát huy giá trị di sản, bảo tồn nguồn gen quý Trầm hương
Ông Nguyễn Trọng Vỹ, Phó Chủ tịch UBND xã, Trưởng Ban Quản lý các di tích xã Hương Khê nhấn mạnh, việc được công nhận là Cây Di sản Việt Nam góp phần tôn vinh giá trị sinh thái, đa dạng sinh học, đồng thời khẳng định những giá trị văn hóa, lịch sử sâu sắc của cây Trầm hương.
Để gìn giữ “báu vật” quý giá, ban quản lý đền cùng bà con địa phương đã dựng khung sắt, giăng thép gai bao quanh nhằm bảo vệ cây.
Bên cạnh việc triển khai các biện pháp bảo vệ, địa phương đang tiến hành nhân giống từ hạt của cây Trầm hương hơn 500 năm tuổi.
Đặc biệt, việc công nhận Cây Di sản Việt Nam cũng mở ra cơ hội để Hương Khê tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị của cây Trầm hương gắn với đền Cây Chay và Khu di tích lịch sử cách mạng Rôộc Cồn.
Vậy nên, xã Hương Khê đang tiếp tục quan tâm nghiên cứu nhân giống từ hạt của cây Trầm hương cổ thụ, nhằm bảo tồn nguồn gen quý và duy trì giá trị di sản cho các thế hệ mai sau.
Với tuổi đời trên 500 năm, cây là nguồn gen thực vật quý, có ý nghĩa đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học và nguồn gen cây trầm hương. Cho đến nay, từ nguồn giống của cây cổ thụ, địa phương đã trồng, nhân rộng hơn 200 cây gió bầu trong khuôn viên đền.
Vào tháng 10/2025, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam đã công nhận cây Trầm hương tại đền Cây Chay là Cây Di sản Việt Nam. Ảnh Trọng Vỹ.
"Ngay sau khi được công nhận, cấp ủy, chính quyền, Ban quản lý di tích và nhân dân xã Hương Khê xác định việc bảo vệ Cây Di sản là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài. Địa phương sẽ tiếp tục duy trì khu vực bảo vệ quanh gốc cây, thường xuyên theo dõi tình trạng sinh trưởng, chăm sóc, phòng ngừa sâu bệnh; hạn chế các tác động có thể ảnh hưởng đến bộ rễ, thân và tán cây", Phó Chủ tịch UBND xã khẳng định.
Việc bảo tồn và phát huy Cây Di sản sẽ được gắn với công tác bảo tồn, tôn tạo Khu di tích Đền Cây Chay - Rôộc Cồn; từng bước xây dựng nơi đây trở thành điểm tham quan, giáo dục truyền thống và trải nghiệm sinh thái phù hợp, góp phần phát huy giá trị lịch sử, văn hóa, sinh thái và du lịch của địa phương.
