Trong rất nhiều vụ bạo hành trẻ em bị phanh phui gần đây, người đầu tiên nhận ra bất thường thường chỉ là một người ở rất gần cuộc sống của đứa trẻ. Trẻ em bị bạo hành hiếm khi đủ khả năng để nói rõ: “Con đang cần được giúp đỡ”. Nhiều em thậm chí còn không hiểu điều mình đang trải qua là tổn thương. Các em chỉ phát tín hiệu bằng những điều rất nhỏ: một vết bầm được giải thích qua loa, phản xạ giật mình khi có tiếng động lớn, sự im lặng bất thường, hay nỗi sợ phải trở về nhà khi tan học.
Điều đáng suy nghĩ là nhiều đứa trẻ được cứu không phải nhờ những thứ quá lớn lao, mà vì có ai đó chịu để tâm đến linh cảm của mình. Một người lớn không bỏ qua tiếng khóc sau bức tường. Một người thấy “có gì đó không ổn” và quyết định hỏi thêm một câu, quan sát thêm một lần, thay vì tự nhủ rằng đó là chuyện riêng của gia đình khác.
Trong các vụ bạo hành gia đình, cộng đồng xung quanh đôi khi chính là mắt xích gần nhất với đứa trẻ. Họ là những người quan sát đầu tiên, và đôi khi cũng là cơ hội cuối cùng để chính quyền có thể kịp thời can thiệp.
Đáng buồn là nhiều vụ việc kéo dài không phải vì không ai biết. Thường sẽ luôn có người từng nghe thấy tiếng la khóc, từng nhìn thấy dấu hiệu bất thường, từng có linh cảm rằng có điều gì đó không đúng. Chỉ là ai cũng nghi ngờ, nhưng lại chờ một người khác lên tiếng trước.
Sự im lặng ấy đôi khi khiến một đứa trẻ tiếp tục sống trong sợ hãi thêm nhiều ngày, nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Trong khi chỉ cần một người đủ để tâm để nghĩ rằng: “Điều này không bình thường”, mọi thứ có thể đã khác đi rất nhiều.
Thực tế, phần lớn trẻ em bị bạo hành không biết, hoặc không dám kêu cứu bằng lời nói. Đặc biệt với nhóm trẻ dưới 2 tuổi, khi ngôn ngữ chưa định hình, các em chỉ có thể cầu cứu qua những biểu hiện của cơ thể. Nếu không đủ tinh tế để “đọc” những mật mã này, chúng ta sẽ vô tình bỏ lỡ cơ hội cuối cùng để bảo vệ một mầm non.
Với những em bé chưa biết nói, bạo hành không chỉ là vết thương vật lý mà còn là sự đứt gãy về niềm tin với thế giới xung quanh. Hãy đặc biệt lưu tâm nếu trẻ có các biểu hiện:
- Tiếng khóc bất thường: Trẻ khóc thét khi thấy một người cụ thể, hoặc ngược lại, trẻ trở nên im lặng một cách đáng sợ (apathic), không còn đòi bế hay tương tác với người chăm sóc.
- Phản ứng với sự đụng chạm: Bé co người, gồng cứng hoặc khóc ré lên khi được thay tã, tắm rửa hoặc khi có người đưa tay ra định bế hoặc chạm vào một vùng cơ thể.
- Thoái lui phát triển: Trẻ đang tập đi bỗng nhiên chỉ muốn bò, trẻ đã bỏ bú bỗng nhiên đòi bú lại, hoặc mất đi những kỹ năng vận động, giao tiếp mắt vốn có. Chậm tương tác, né ánh mắt, không còn phản ứng vui vẻ với người chăm sóc như trước.
- Dấu hiệu trên da thịt: Những vết bầm ở vị trí lạ (tai, cổ, đùi trong, lưng) hoặc các vết trầy xước đối xứng mà những tai nạn sinh hoạt thông thường khó có thể gây ra, nhưng lời giải thích mơ hồ, không hợp lý với độ tuổi của trẻ.
- Có dấu hiệu chậm phát triển bất thường sau một giai đoạn trước đó ổn định.
Khi trẻ đã có nhận thức, hệ thống phòng vệ của các em sẽ trở nên khó đoán hơn để thích nghi với nỗi sợ:
- Hay giật mình và sợ người lớn: Một cái nhấc tay vô tình của người đối diện cũng khiến trẻ co mình lại phòng vệ. Trẻ thường sợ hãi những người có đặc điểm giống kẻ bạo hành (giọng nói, dáng người).
- Né tránh giao tiếp mắt: Ánh mắt là nơi lộ ra sự yếu thế. Trẻ thường cúi gầm mặt, lảng tránh ánh nhìn trực diện như một cách để “tàng hình”.
- Hội chứng “Xin lỗi liên tục”: Một lỗi nhỏ như làm đổ nước cũng khiến trẻ hoảng loạn xin lỗi dồn dập, vì trong tiềm thức, mỗi sai lầm đều đi kèm với sự trừng phạt.
- Sự ngoan ngoãn bất thường: Đừng lầm tưởng một đứa trẻ ngồi im phăng phắc là “ngoan”. Đó có thể là trạng thái ức chế cảm xúc. Trẻ quá im lặng vì hiểu rằng việc bộc lộ cá tính có thể dẫn đến nguy hiểm.
Một đứa trẻ hay tìm cớ ở lại trường muộn, lờ đờ, âu lo mỗi khi tiếng chuông tan học vang lên... đó là lúc cần đặt dấu hỏi về những gì đang chờ đợi em sau cánh cửa nhà.
- Rối loạn bản năng: Trẻ thường xuyên gặp ác mộng, khó ngủ hoặc đột ngột đái dầm dù đã lớn. Ăn uống cũng trở nên bất thường (bỏ bữa hoặc ăn ngấu nghiến để tự an ủi).
- Thay đổi tại trường học: Sự sa sút học tập đột ngột, khó tập trung hoặc hành vi gây hấn với bạn bè thường là cách trẻ giải tỏa những uất ức mà em đang phải chịu đựng ở nhà.
Không phải đứa trẻ nào bị bạo hành cũng khóc. Đây là sự thật đau lòng: Nhiều đứa trẻ bị bạo hành vẫn cười, vẫn đi học và vẫn lễ phép.
Các em học cách “thích nghi độc hại” để tồn tại. Trẻ cố gắng tỏ ra bình thường để không bị trừng phạt thêm, hoặc để bảo vệ danh dự cho gia đình, một tâm lý hiếu thảo thường thấy ở các em vào tuổi vị thành niên. Vì vậy, đừng đợi đến khi thấy một đứa trẻ bầm tím hay gào khóc mới tin rằng em đang gặp nguy hiểm.
Một đứa trẻ phát tín hiệu cầu cứu thường không bao giờ nói: “Con đang bị bạo hành”. Các em nói bằng sự im lặng của đôi mắt, bằng những đêm mất ngủ, và bằng cả sự ngoan ngoãn đến xót xa của mình.
Xin hãy lưu ý nhiều hơn đến các em. Một ánh mắt quan sát tinh tế, một câu hỏi han đúng lúc của chúng ta có thể cứu rỗi cả một cuộc đời. Bảo vệ trẻ em không chỉ là trách nhiệm của người làm cha mẹ, mà là nghĩa vụ của cả cộng đồng. Đừng để sự “bình thường” đánh lừa, cho đến khi mọi thứ đã quá muộn.
