Nghề hiếm giữa TPHCM
Sáng cuối tuần, trên chiếc xe đạp cũ, ông Nguyễn Đức Duy (SN 1966, quê Bình Định cũ) rong ruổi qua nhiều con đường TPHCM. Chiếc xe đạp cũ của ông thu hút người đi đường bởi yên sau có giá treo đầy những chiếc mặt nạ với đủ gam màu, đường nét, biểu cảm khác nhau.
Tại TPHCM, ông Duy được mọi người gọi với cái tên thân thương là chú Bảy mặt nạ. Biệt danh ấy đến từ công việc chế tác mặt nạ hát bội - nghề được nhận định là có một không hai tại TPHCM.
Ông Duy yêu thích nghệ thuật hát bội từ nhỏ. Khoảng 5-6 tuổi, mỗi khi có gánh hát bội về làng, ông lại xin bố mẹ cho đi xem. Xem xong ở thôn này, ông lại đến thôn khác để xem đoàn hát.
Ông Duy được xem là một trong những người hiếm hoi và bền bỉ nhất gắn bó với nghề này ở TPHCM
Lúc ấy, ông có ấn tượng đặc biệt với cách hóa trang khuôn mặt của các diễn viên. Về nhà, ông lấy than củi vẽ lại các gương mặt đó trên nền nhà. Dù vậy, ông chưa bao giờ nghĩ rằng những nét vẽ ấy sẽ trở thành kế sinh nhai của mình trong tương lai.
Ông kể: “Lớn lên, tôi đi học rồi nhập ngũ. Sau thời gian phục vụ quân ngũ tại Campuchia, tôi đến TPHCM tìm việc làm. Năm 1994, tôi thấy tại thành phố chưa có người vẽ, bán mặt nạ hát bội nên thử làm.
Ông có đam mê đặc biệt với nghệ thuật hát bội từ khi còn rất nhỏ
Không học qua trường lớp nên khi bắt đầu làm mặt nạ hát bội, tôi mua sách, tài liệu về nghệ thuật này để tìm hiểu rồi tự vẽ. Trước khi vẽ mặt nạ nhân vật nào, tôi đều tìm hiểu kỹ về tính cách, thân thế và đặc điểm hóa trang của nhân vật đó.
Nhân vật nào tôi chưa có thông tin, chưa hiểu cặn kẽ, tôi sẽ không vẽ. Bởi có hiểu mới vẽ đúng, thể hiện được tính cách, thần thái của nhân vật đó.
Ngoài ra, tôi tìm hiểu kỹ để có thể trả lời khách một cách chính xác, đầy đủ nếu được họ hỏi về chiếc mặt nạ mà họ đang có ý định mua”.
Khi đến TPHCM lập nghiệp, ông quyết định vẽ loại mặt nạ này để vừa thỏa đam mê vừa mưu sinh
Ban đầu, ông Duy vẽ mặt nạ trên chất liệu thạch cao. Sau một thời gian, ông nhận thấy loại vật liệu này không bền, dễ hỏng khi vận chuyển nên chuyển sang vẽ trên gỗ.
Song, mặt nạ gỗ lại dễ nứt, cong vênh khi gặp nắng gió. Cuối cùng, ông nghiên cứu, sử dụng đá poly làm vật liệu vẽ mặt nạ.
Sau khi có phôi mặt nạ, ông sử dụng sơn, tỉ mẩn vẽ từng nét lên bề mặt. Mỗi chiếc mặt nạ thường được ông vẽ trong khoảng 6 giờ đồng hồ.
Thu nhập bấp bênh
Những ngày đầu, khi vẽ mặt nạ, ông kết hợp giữa trí nhớ và những hình ảnh có trong sách, tài liệu về nghệ thuật hát bội. Ông tự học cách pha màu, luyện cầm cọ, vẽ từng nét một. Vừa vẽ, ông vừa tự rút ra kinh nghiệm, hoàn thiện kỹ thuật vẽ mặt nạ hát bội của mình.
Sau nhiều năm, ông có thể vẽ mặt nạ của các nhân vật điển hình trong nhiều vở tuồng xưa như: Lữ Bố, Tiết Đinh San, Quan Công, Đổng Kim Lân, Chung Vô Diệm, Tào Tháo, Bao Công… mà không cần phải xem tài liệu.
Ông chia sẻ: “Vẽ mặt nạ hát bội không chỉ đòi hỏi sự chính xác mà còn phải thể hiện được thần thái của nhân vật. Để làm được việc này, người vẽ phải thực sự yêu thích, đam mê công việc.
Người thực hiện phải đặt hết tâm tư, tình cảm của mình vào nhân vật. Sau khi hoàn thành, tôi thường ngồi ngắm sản phẩm của mình. Nếu chưa đạt, tôi tiếp tục chỉnh sửa, thậm chí làm lại.
Tôi nhớ có lần đang đi bán trên đường, có cậu thanh niên vượt lên hỏi mua một chiếc mặt nạ. Cậu nói rằng khi đi phía sau, cậu thấy chiếc mặt nạ ấy như đang nhìn, trò chuyện với mình. Những điều ấy khiến tôi vui và có thêm động lực”.
Ông Duy thường lặng ngắm các sản phẩm của mình để kiểm tra xem chúng đã hoàn thiện hay chưa
Vì sản phẩm chưa được nhiều người biết đến, ông Duy đạp xe đi bán rong. Trước đây, tùy kích thước, mặt nạ hát bội của ông có giá từ 10.000 – 20.000 đồng/chiếc. Hiện nay, các sản phẩm này có giá từ 250.000 – 550.000 đồng/chiếc.
Theo ông Duy, đa số khách mua sản phẩm của ông để trang trí nhà cửa, hàng quán. Một số khác vì yêu thích hát bội nên tìm mua hoặc đơn giản bị thu hút bởi vẻ đẹp lạ mắt, tính nghệ thuật của sản phẩm vốn không phổ biến tại TPHCM.
Dù vậy, suốt hơn 30 năm qua, công việc trên chỉ đem lại cho ông Duy mức thu nhập bấp bênh. Mỗi ngày, ông chỉ bán được một vài chiếc mặt nạ. Có hôm, ông trở về nhà mà không bán được sản phẩm nào.
Vì thu nhập bấp bênh, suốt hơn 30 năm qua, ông Duy vẫn sử dụng xe đạp chở mặt hàng độc đáo của mình đi bán rong
Ông bộc bạch: “Đó cũng là lý do tôi vẫn đi bán bằng xe đạp suốt hơn 30 năm qua. Nếu đi bằng xe máy mà không bán được cái nào, tôi sẽ lỗ tiền đổ xăng.
Thu nhập từ công việc này rất khiêm tốn nhưng đó là đam mê tận cùng của tôi. Vợ chồng tôi đã theo nghề này mấy chục năm qua.
Cũng nhờ nghề này, chúng tôi chăm lo được cho gia đình, nuôi 2 con ăn học. Con gái tôi đã ra trường, có việc làm, con trai út đang học năm nhất Trường Đại học Bách khoa - Đại học Quốc gia TPHCM.
Vì là đam mê nên dù công việc không mang lại nguồn thu nhập cao, ổn định, tôi vẫn sẽ không từ bỏ. Tôi sẽ vẽ mặt nạ hát bội cho đến khi không thể làm được nữa”.
Ảnh: Hà Nguyễn
