Nghịch lý công nghệ tại Trung Quốc

Trên các mạng xã hội Trung Quốc, các khóa học AI mọc lên như nấm. Ảnh: Reuters.

Theo SCMP, ngày càng nhiều người không phải lập trình viên trên khắp Trung Quốc đang tự phát triển các công cụ AI của riêng mình. Động lực lớn nhất của họ là nỗi sợ bị bỏ lại phía sau, khi làn sóng công nghệ đang tái định hình công việc lẫn cuộc sống hàng ngày.

Bầu không khí lo sợ hiện hữu rất rõ. Trên các mạng xã hội Trung Quốc, các khóa học AI và mẹo kiếm thêm thu nhập mọc lên như nấm khi nhà tuyển dụng ngày càng đòi hỏi nhân sự phải thạo công nghệ. Trái ngược với cơn sốt này, các ngành học thuộc khối khoa học xã hội và nhân văn lại ngày càng vắng bóng người học.

Tự tạo công cụ AI vì sợ bị tụt hậu

Kênh truyền thông Jizhou Studio vừa có bài viết về ba cá nhân không chuyên nhưng đang tự xây dựng các ứng dụng AI cho riêng mình, nhờ sự phổ biến của AI tạo sinh và các tác tử AI.

Congcong (46 tuổi, từng làm quản lý sản phẩm) luôn theo sát các mô hình AI mới vì sợ người khác sẽ làm chủ chúng trước mình. Dùng ChatGPT, cô tự tạo một chatbot luyện nói tiếng Anh cho hai mẹ con, rồi tiếp tục dựng thêm một công cụ để theo dõi bài tập về nhà và giờ nghỉ của con gái.

Khi con gái bị bắt nạt ở trường, cô bé đã tìm đến AI để xin lời khuyên. Chatbot phân tích tình huống, trấn an cô bé không có lỗi và gợi ý cách ứng xử - một sự hỗ trợ tức thì mà phụ huynh bận rộn dễ bỏ lỡ. Tuy nhiên, Congcong cũng nhận ra mặt trái: Những phản hồi tích cực, liên tục từ AI dù mang lại sự an ủi, nhưng có thể tạo ra tâm lý ỷ lại, vượt quá giới hạn của một công cụ hỗ trợ.

Trong khi đó, Heisen (36 tuổi, biên tập viên truyền thông) lại dùng công cụ lập trình AI để dựng một ứng dụng lên thực đơn và lập danh sách đi chợ cho mẹ. Không cần gõ một dòng mã nào, anh chỉ cần mô tả chức năng và giao diện mong muốn bằng các câu lệnh, AI sẽ tự biến ý tưởng thành sản phẩm hoàn chỉnh.

Thế nhưng, ứng dụng này lại không thay thế được thói quen sinh hoạt gia đình. Mẹ anh vẫn hỏi mỗi ngày: "Mẹ con mình ăn gì ngày mai?" và tiếp tục dùng cuốn sổ tay quen thuộc thay vì thao tác trên điện thoại.

Ở một trường hợp khác, Lucy (40 tuổi, nhân viên vận hành Internet) đã tự tạo ứng dụng AI quản lý tủ đồ để giải quyết câu hỏi "hôm nay mặc gì". Công cụ này tự động phân loại trang phục và gợi ý cách phối đồ theo từng sự kiện.

Dù cuộc sống tiện lợi hơn, sự bùng nổ của AI lại khiến Lucy thêm lo lắng cho công việc. Tại công ty cô, tối ưu năng suất bằng AI đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Trong cuộc đua công nghệ giữa các doanh nghiệp, sếp của cô bắt đầu đặt câu hỏi thẳng thắn: "Việc này AI có làm thay được không?".

Những thực tế trên đã làm nổi bật một nghịch lý cốt lõi của thời đại: AI càng đa năng, con người càng phải nỗ lực tìm kiếm những giá trị mà máy móc không thể thay thế.

Trẻ em chơi đùa cùng thú cưng robot tại triển lãm trí tuệ nhân tạo ở Đông Dinh, tỉnh Sơn Đông, ngày 3/8/2025. Ảnh: Liu Zhifeng/Xinhua.

Lối thoát khỏi vòng xoáy lo âu

Giáo sư Tâm lý học và Khoa học Nhận thức Peng Kaiping (Đại học Thanh Hoa) nhận định sự lo âu ở mức độ vừa phải trước AI có thể mang lại lợi ích nhất định, giúp con người duy trì sự nhạy bén trước những biến động.

Chia sẻ trên tạp chí Qiushi, ông cho rằng mục tiêu của con người không phải là cuống cuồng chạy theo mọi bước tiến công nghệ, mà là rèn luyện khả năng thích ứng.

Ông cảnh báo áp lực từ AI không chỉ dừng lại ở nguy cơ mất việc làm. Việc phụ thuộc quá đà vào máy móc sẽ tạo ra ảo tưởng tri thức, làm suy giảm khả năng tập trung, trí nhớ cùng tư duy chiều sâu. Đồng thời, các hệ thống AI cá nhân hóa quá mức có thể làm mòn kỹ năng giao tiếp thực tế.

Do đó, GS Peng khuyến nghị mỗi người nên học cách sử dụng AI như một công cụ, song song với việc bồi đắp những năng lực cốt lõi mà máy móc khó làm được, như sự thấu cảm, năng lực cảm thụ thẩm mỹ, động lực nội tại và tư duy phản biện.

Ông cũng kêu gọi các bậc phụ huynh cần tham gia nhiều và thực chất hơn vào quá trình giáo dục con cái; đồng thời đề nghị các doanh nghiệp giảm bớt sự lệ thuộc cứng nhắc vào chỉ số KPI và áp lực tối ưu hóa thời gian.

Với riêng Lucy, phương thức giúp cô giải tỏa áp lực AI lại đến từ một lựa chọn bất ngờ - thái cực quyền. Trong một thế giới hiện tại ngày càng đề cao tốc độ và hiệu suất, những động tác chậm rãi, uyển chuyển của thái cực quyền giúp cô sống chậm hơn và kết nối lại với chính mình.

"Dù AI có thể mô phỏng giọng nói, cử chỉ hay tính cách của một người, nó không thể khôi phục lại một mối quan hệ đã mất", Lucy chia sẻ.