Lối ra cho 1,6 triệu thanh niên '3 không'

1,6 triệu thanh niên Việt Nam từ 15 đến 24 tuổi không đi học, không có việc làm và không tham gia đào tạo (NEET), theo dữ liệu của Cục thống kê trong quý III/2026.

Không phải tất cả số này đều thất nghiệp, lười biếng hay thiếu ý chí. Muốn đưa họ trở lại thị trường lao động, chỉ đăng tin tuyển dụng hay mở lớp đào tạo là chưa đủ.

Hỗ trợ thanh niên NEET gặp nhiều khó khăn

Bàn về những rào cản khi triển khai chính sách hỗ trợ nhóm thanh niên NEET, PGS.TS Phạm Mạnh Hà, Khoa Khoa học và Công nghệ Giáo dục, Đại học Bách khoa Hà Nội, nhận định khó khăn đầu tiên là chưa hiểu đầy đủ nhu cầu và hoàn cảnh của từng nhóm thanh niên NEET.

Theo ông, số liệu thống kê giúp nhận diện quy mô và một số đặc điểm của nhóm này. Nhưng để thiết kế các chương trình hỗ trợ hiệu quả, cần có thêm thông tin về thời gian không học, không làm, nguyên nhân gián đoạn, kỹ năng hiện có, nhu cầu nghề nghiệp và những rào cản mà người trẻ đang gặp phải.

Chẳng hạn, một người vừa tốt nghiệp đại học cần hỗ trợ khác với người bỏ học từ lớp 10 hoặc phụ nữ trẻ chưa thể đi làm vì phải chăm sóc con nhỏ.

Một thách thức khác là kết nối các dịch vụ hỗ trợ. Theo đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, nếu chỉ đăng thông tin tuyển dụng, tổ chức hội chợ việc làm rồi chờ người trẻ chủ động tìm đến, các chương trình có thể bỏ sót người cần hỗ trợ.

Đồng quan điểm, ông Hà nhận định hoạt động tư vấn hướng nghiệp, đào tạo nghề, giới thiệu việc làm và hỗ trợ thanh niên hiện được triển khai qua nhiều cơ quan, tổ chức khác nhau. Tuy nhiên, việc kết nối thông tin và phối hợp hỗ trợ liên tục, nhất là đối với những người đã rời khỏi nhà trường, vẫn còn hạn chế.

Ví dụ, một học sinh có nguy cơ bỏ học có thể được giáo viên và nhà trường quan tâm khi còn đi học. Nhưng sau khi rời trường, nếu không chủ động liên hệ với cơ sở đào tạo nghề hoặc dịch vụ việc làm, các em có thể khó tiếp cận các hình thức hỗ trợ phù hợp.

Trong quý III/2026, Việt Nam hiện có khoảng 1,6 triệu thanh niên (15-24 tuổi) rơi vào tình trạng "3 không". Ảnh minh họa: Phương Lâm.

Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu tuyển dụng cũng là trở ngại đáng kể. Bà Nga cho rằng khó có thể khắc phục khoảng cách này chỉ bằng một khóa học ngắn hạn. Bên cạnh đó, học nghề đòi hỏi thời gian, chi phí đi lại và sinh hoạt. Vì vậy, dù biết có cơ hội, không phải người trẻ nào cũng đủ điều kiện để tham gia.

Ở góc độ đào tạo, ông Hà cho rằng nếu thiếu sự gắn kết với thị trường, chương trình đào tạo sẽ khó thu hút những người vốn đã mất động lực hoặc gặp khó khăn về kinh tế. Bên cạnh đó, định kiến đối với việc học nghề, tình trạng bỏ học hoặc gián đoạn việc làm cũng có thể khiến người trẻ e ngại khi tìm kiếm sự hỗ trợ.

Ông Hà lưu ý thêm về khả năng tiếp cận dịch vụ tư vấn tâm lý và hướng nghiệp của thanh niên ngoài nhà trường. Khi không còn là học sinh, sinh viên, các em thường ít có cơ hội tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ vốn được tổ chức trong môi trường giáo dục.

Không thể cào bằng một phương án cho mọi đối tượng

Từ phân tích trên, các chuyên gia cho rằng cần xây dựng giải pháp phù hợp với hoàn cảnh của từng người, thay vì áp dụng một mô hình chung để giải quyết tình trạng thanh niên “3 không”.

PGS.TS Phạm Mạnh Hà khuyến nghị người trẻ nên bắt đầu bằng những mục tiêu vừa sức như tham gia một khóa kỹ năng, thử sức với vị trí thực tập hoặc công việc bán thời gian. Những trải nghiệm nhỏ này giúp họ dần khôi phục sự tự tin và xác định lại năng lực. Khi gặp khó khăn kéo dài về cảm xúc, việc chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ tâm lý là cần thiết.

Ở góc độ gia đình, thay vì nhìn vào kết quả trước mắt (đã có việc chưa, lương bao nhiêu), phụ huynh cần duy trì sự trao đổi, tôn trọng lựa chọn cá nhân và tạo điều kiện để con thay đổi.

Về phía nhà trường, ông Hà cho rằng giáo dục hướng nghiệp cần được thực hiện sớm và liên tục, đặc biệt từ cấp THCS, khi học sinh bắt đầu đứng trước những lựa chọn về con đường học tập tiếp theo. Hoạt động này không dừng ở giới thiệu ngành nghề hay tư vấn chọn trường, mà cần giúp học sinh hiểu bản thân, tìm hiểu môi trường nghề nghiệp, trải nghiệm thực tế và rèn luyện khả năng đưa ra quyết định.

Các chuyên gia cho rằng không nên áp dụng một mô hình chung để giải quyết tình trạng thanh niên “3 không”. Ảnh: Pexels.

Ở góc độ quản lý nhà nước, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề xuất thí điểm cơ chế phối hợp giữa chính quyền cơ sở, tổ chức Đoàn, nhà trường và trung tâm dịch vụ việc làm để chủ động tiếp cận, tư vấn tự nguyện và bảo mật thông tin. Mỗi trường hợp cần có một đầu mối theo dõi và lộ trình hỗ trợ rõ ràng, tránh tình trạng lập danh sách rồi bỏ ngỏ.

Thứ hai là gắn học nghề với cơ hội làm việc thực tế. Bà Nga đề nghị tăng cường các chương trình do doanh nghiệp cùng xây dựng nội dung, cam kết nhận thực tập và tuyển dụng. Đại biểu lưu ý cần tính đến các chi phí ẩn như hỗ trợ tiền sinh hoạt, đi lại cho thanh niên khó khăn, hoặc bố trí lịch học linh hoạt cho người vướng bận chăm sóc gia đình.

Thứ ba, ông Hà cho rằng cần phát triển các hình thức hỗ trợ cho từng nhóm. Ví dụ tạo cơ hội việc làm tại chỗ cho thanh niên nông thôn, hỗ trợ đào tạo linh hoạt cho phụ nữ trẻ và tham vấn chuyên sâu cho nhóm chịu tổn thương tâm lý.

Một số mô hình Việt Nam có thể tham khảo như chương trình Bảo đảm cho thanh niên (Youth Guarantee) của Liên minh châu Âu. Trong vòng 4 tháng kể từ khi thất nghiệp hoặc rời nhà trường, mỗi thanh niên đều nhận được một đề xuất cụ thể về công việc, học nghề hoặc thực tập.

Hay mô hình Trạm Hỗ trợ Thanh niên Khu vực của Nhật Bản, hỗ trợ nhóm NEET hoặc những người gặp khó khăn trong việc giao tiếp xã hội, sống khép kín và chưa định hướng được nghề nghiệp.

Cuối cùng, ông hà cho rằng nên nhìn nhận NEET như một tình trạng trong quá trình học tập và phát triển nghề nghiệp, chứ không phải một đặc điểm để đánh giá con người.

“Thay vì hỏi vì sao các em chưa cố gắng, có lẽ chúng ta nên quan tâm nhiều hơn đến việc các em đang gặp khó khăn gì, có những lựa chọn nào và cần được hỗ trợ ra sao để tiếp tục học tập hoặc tham gia thị trường lao động”, vị chuyên gia nhấn mạnh.