Sự dịch chuyển về mặt chính sách này cho thấy ngay cả những hướng tiếp cận từng được đánh giá cao cũng cần được xem xét và cập nhật khi bối cảnh thực tiễn, công nghệ và hành vi tiêu dùng thay đổi.
Khi danh hiệu không gắn liền với hiệu quả của chính sách
Tổng thống Maldives Mohamed Muizzu được WHO vinh danh năm 2025 nhờ quyết định siết chặt và tăng cao thuế thuốc lá. Ảnh: President Office.
Dù từng nhận Giải Vinh danh Đặc biệt của Tổng Giám đốc WHO năm 2025 và được xem là mô hình tham khảo trong việc áp dụng các biện pháp hạn chế đối với sản phẩm thuốc lá truyền thống lẫn những sản phẩm nicotine mới, chính quyền quốc gia Maldives đã quyết định đảo ngược chính sách vào tháng 7/2026.
Trước tình trạng thuốc lá lậu gia tăng, Quốc hội và Tổng thống Mohamed Muizzu đã phê chuẩn luật sửa đổi cắt giảm 50% thuế nhập khẩu đối với thuốc lá truyền thống, bidi (thuốc lá cuốn) và thuốc lá nung nóng (từ 8 xuống 4 MVR/điếu), đồng thời hạ thuế tiêu thụ đặc biệt từ 50% xuống 30%, khiến giá bán lẻ dự kiến giảm một nửa.
Tổng thống Muizzu nhấn mạnh động thái này không phải bước lùi mà là giải pháp thích ứng phù hợp với bối cảnh trong nước, đặc biệt sau các cuộc thảo luận với WHO. Song song đó, chính phủ Maldives công bố chương trình hỗ trợ cai thuốc và miễn thuế nhập khẩu đối với sản phẩm hỗ trợ cai nghiện. Về phía WHO, đại diện tổ chức từ chối trả lời báo chí và chuyển các vấn đề sang Cơ quan Bảo vệ Sức khỏe hoặc Bộ Y tế và Phúc lợi Gia đình Maldives.
Bhutan cũng là quốc gia hình mẫu trong việc thắt chặt chính sách thuốc lá thông qua quyết định cấm toàn diện thuốc lá truyền thống từ năm 2004. Thế nhưng, thực tiễn không ủng hộ cho chính sách lý tưởng hóa này. Kể từ năm 2021, Bhutan đã chính thức bãi bỏ lệnh cấm và cho phép lưu hành hợp pháp thuốc lá truyền thống, thuốc lá nung nóng cùng túi ngậm nicotine.
Tương tự, Bangladesh từng được WHO ghi nhận vào năm 2017 vì những nỗ lực thúc đẩy các chính sách kiểm soát thuốc lá, trong đó có việc tăng thuế tiêu thụ đặc biệt. Tuy nhiên, những năm sau đó, giới hoạch định chính sách tại nước này tiếp tục đối mặt với nhiều thách thức như sự mở rộng của thị trường bất hợp pháp, thất thu ngân sách và những khó khăn trong công tác thực thi.
Trong bối cảnh đó, Quốc hội Bangladesh vào tháng 4/2026 đã quyết định rút lại một số quy định cấm đối với sản phẩm không khói chỉ sau chưa đầy 6 tháng ban hành. Quyết định này được lý giải là nhằm giảm áp lực cho công tác kiểm soát buôn lậu và tăng cường khả năng quản lý thị trường.
Thoát khỏi "gọng kìm" của khuôn mẫu để tìm kiếm giải pháp phù hợp
Những chuyển động chính sách trên thế giới trong hơn một thập kỷ qua cho thấy một thực tế đáng chú ý: sự ghi nhận quốc tế không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc một mô hình chính sách nên được duy trì bất biến. Trong một số trường hợp, các khuôn mẫu từng được ca ngợi thậm chí có thể trở thành "gọng kìm" hạn chế khả năng thích ứng trước những bằng chứng mới. New Zealand là một ví dụ tiêu biểu khi lựa chọn điều chỉnh cách tiếp cận của quốc gia dựa trên kết quả thực tiễn, thay vì những kỳ vọng hay chuẩn mực đã được định hình từ trước.
Tháng 11/2025, New Zealand bị trao giải mang tính phê phán "Dirty Ashtray" (Gạt tàn thuốc bẩn) bởi một số tổ chức phi chính phủ và mạng lưới kiểm soát thuốc lá quốc tế liên quan đến WHO và Công ước Khung về Kiểm soát thuốc lá (FCTC), sau khi nước này lựa chọn cách tiếp cận khác biệt trong một số vấn đề chính sách thuốc lá.
Tuy nhiên, các kết quả thực tiễn lại cho thấy một bức tranh khác. Trước năm 2018, mặc dù đã triển khai hầu hết các biện pháp kiểm soát thuốc lá truyền thống theo FCTC như tăng thuế tiêu thụ đặc biệt, bao bì trơn, cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh và mở rộng khu vực cấm hút thuốc, tỷ lệ hút thuốc tại New Zealand chỉ giảm tương đối chậm. Bước ngoặt xuất hiện từ giai đoạn 2018–2019, khi nước này hoàn thiện khung pháp lý đối với các sản phẩm nicotine không khói và Bộ Y tế nước này công nhận thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng như là công cụ hỗ trợ cai thuốc cho người trưởng thành. Một trong những biện pháp cụ thể hóa chủ trương này đó là giảm 50% thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá nung nóng so với thuốc lá truyền thống từ tháng 7/2024.
Theo nghiên cứu đăng trên tạp chí y khoa hàng đầu The Lancet (Regional Health – Western Pacific) năm 2026, tốc độ giảm tỉ lệ hút thuốc sau đó đã tăng mạnh một cách có ý nghĩa thống kê. Tỉ lệ hút thuốc trong cộng đồng Māori – nhóm có tỉ lệ hút thuốc cao nhất cả nước – đã giảm một nửa trong vòng 6 năm, trong khi tỉ lệ hút thuốc hằng ngày của người trưởng thành giảm xuống dưới 7%. Đồng thời, tỉ lệ hút thuốc ở thanh thiếu niên vẫn duy trì ở mức thấp lịch sử nhờ các biện pháp quản lý và kiểm soát phù hợp đối với sản phẩm nicotine mới. Nghiên cứu kết luận rằng việc kết hợp các biện pháp FCTC với cách tiếp cận giảm tác hại dựa trên bằng chứng có thể góp phần đẩy nhanh tiến trình hướng tới mục tiêu "Quốc gia không khói thuốc" của New Zealand".
Nhờ áp dụng biện pháp giảm tác hại, tỉ lệ hút thuốc hằng ngày của người trưởng thành tại New Zealand giảm xuống dưới 7% và tiến gần đến mục tiêu "Quốc gia không khói thuốc". Ảnh: The Lancet
Thụy Điển được xem là một điển hình đáng chú ý khác khi đạt được những kết quả sức khỏe cộng đồng nổi bật mà không dựa hoàn toàn trên các biện pháp cấm đoán truyền thống. Theo Khảo sát Sức khỏe Quốc gia 2024 của Cơ quan Y tế Công cộng Thụy Điển (Public Health Agency of Sweden), tỉ lệ hút thuốc hằng ngày của người dân Thụy Điển đã giảm xuống 3,7%, thấp hơn ngưỡng 5% thường được sử dụng để xác định một xã hội "không khói thuốc". Nhờ đó, Thụy Điển đã trở thành quốc gia "Không khói thuốc" đầu tiên trên thế giới. Thành công này chủ yếu đến từ việc xu hướng sử dụng thuốc lá điếu được thay thế bằng các sản phẩm nicotine không khói được quản lý hợp pháp như thuốc lá ngậm và các sản phẩm thay thế có nguy cơ thấp hơn.
Những diễn biến tại nhiều quốc gia cho thấy chính sách hiệu quả không nhất thiết là chính sách được ca ngợi nhiều nhất, mà là chính sách mang lại kết quả thực tế và có khả năng tự điều chỉnh khi điều kiện thay đổi. Thực tiễn từ Maldives, Bhutan, Bangladesh, New Zealand hay Thụy Điển cho thấy điều quan trọng không nằm ở việc theo đuổi một mô hình duy nhất, mà ở năng lực nhận diện vấn đề, đánh giá tác động và điều chỉnh công cụ quản lý để đạt được mục tiêu sức khỏe cộng đồng một cách bền vững.
Minh Anh
