Bức ảnh này có lẽ ai lướt mạng đủ lâu cũng từng gặp ít nhất một lần: Elon Musk mặc áo phông đen, quần soóc, chân đi đôi giày thể thao đã cũ, ngồi xổm trên nền xi măng của một cái lều tạm, hai tay đan vào nhau, mắt nhìn chằm chằm vào một đống kim loại cháy xém lẫn mấy búi dây điện vặn vẹo, sau lưng là thùng gỗ, xe đẩy hàng, vài người đàn ông đang lúi húi làm việc mà chẳng ai buồn để ý đến ông. Ngày 25/10, một tài khoản trên X đăng lại bức ảnh kèm lời nhắn rằng khi nghĩ đến chuyện bỏ cuộc, hãy nhớ đến khoảnh khắc này, và chỉ sau ít giờ bài đăng đã chạm mốc 140.000 lượt xem.
Elon Musk ngồi nhìn mảnh vỡ tên lửa Falcon 1 năm 2006. Ảnh: X
Bức ảnh được chụp năm 2006, còn đống sắt vụn kia là phần còn lại của Falcon 1, quả tên lửa đầu tiên SpaceX đưa lên bệ phóng. Đó mới chỉ là lần thất bại đầu tiên trong chuỗi 3 lần, và người đàn ông ngồi xổm trong ảnh khi ấy còn chưa biết rằng phía trước mình là 2 năm tồi tệ hơn nhiều.
Một con ốc gỉ trên hòn đảo san hôMuốn hiểu đống sắt ấy từ đâu ra thì phải quay về Omelek, một chấm san hô nhỏ xíu thuộc rạn Kwajalein giữa Thái Bình Dương, đi thuyền từ đảo chính mất chừng 20 phút. SpaceX dạt ra tận đây để phóng tên lửa vì ở California vướng thủ tục, và theo Eric Berger, tác giả cuốn Liftoff viết về những năm đầu của công ty, viên đại tá phụ trách bãi thử của quân đội Mỹ trên đảo từng dập máy ngay lần đầu Musk gọi tới, vì nghĩ ông này có vấn đề về đầu óc. Ngay từ bước chọn chỗ phóng, công ty non trẻ ấy đã phải đi đường vòng.
Ngày 24/3/2006, Falcon 1 rời bệ. Khoảng 25 giây sau, lửa bùng lên quanh động cơ, chưa đầy nửa phút thì máy tắt, và quả tên lửa rơi trở lại rạn san hô, cách bệ phóng chưa tới 100 m. Thủ phạm, theo kết luận của hội đồng điều tra mấy tháng sau đó, là một con ốc nhôm bé tí trên đường ống nhiên liệu đã bị gió biển mặn ăn mòn đến nứt, để dầu hỏa rò ra và bén lửa. Một con ốc, giữa hàng nghìn chi tiết, đủ để biến bao nhiêu năm trời chuẩn bị thành một đống sắt cháy. Đến cả vệ tinh FalconSat-2 do sinh viên Học viện Không quân Mỹ chế tạo cũng bị văng khỏi tên lửa, rơi trúng một nhà kho trên đảo, nằm cách cái thùng từng dùng để chở nó sang đây chỉ vài bước chân, một tình tiết nghe xong chẳng biết nên cười hay nên khóc.
Ấy vậy mà ngay trong ngày hôm đó, Musk đăng một thông báo mà tạp chí Nature dẫn lại, đại ý rằng SpaceX đã theo việc này là theo đến cùng, và dù có chuyện gì xảy ra, họ cũng sẽ làm cho bằng được. Cái dáng ngồi xổm trong ảnh, nhìn kỹ, không phải dáng của một kẻ đang tự hỏi có nên buông tay hay không, mà là dáng của một người đang soi xem cái gì hỏng và hỏng ở đâu. Musk sau này kể chính những mảnh vỡ thu hồi được đã giúp đội kỹ sư lần ra nguyên nhân, còn DARPA, cơ quan nghiên cứu quốc phòng Mỹ, khách hàng của chuyến bay, thậm chí coi lần phóng là đạt theo những tiêu chí họ đặt ra rồi mua tiếp suất phóng thứ 2.
Và ông cũng chẳng phải ngồi đó một mình. Theo Berger, hơn 100 người, phần lớn là nhân viên dân sự làm việc cho quân đội trên đảo Kwajalein vốn chỉ có khoảng 1.000 dân, đã tự nguyện kéo nhau ra giúp gom từng mảnh Falcon 1 để cuộc điều tra kịp bắt đầu. Những người ấy gần như không có mặt trong ảnh, cùng lắm là một cái lưng áo trắng cúi gằm phía sau, nhưng thiếu họ thì cũng chẳng có đống sắt nào để mà ngồi nhìn.
3 lần rơi và một cuộc gọi trước Giáng sinhTháng 3/2007, Falcon 1 thứ 2 lên tới độ cao gần 290 km, chạm ngưỡng không gian, rồi tầng 2 tắt máy vì nhiên liệu sóng sánh trong bồn làm tên lửa mất kiểm soát. Tháng 8/2008, lần thứ 3, 2 tầng tên lửa va vào nhau ngay sau khi tách, cuốn theo 3 vệ tinh của chính phủ Mỹ cùng tro cốt của nhiều người được gửi lên vũ trụ, trong đó có nam diễn viên James Doohan, người đóng vai kỹ sư Scotty trong Star Trek. Đến lúc ấy Musk đã đổ chừng 90 triệu USD tiền túi vào 3 chuyến bay, trong khi Tesla ở bên kia cũng đang chảy máu tiền mặt giữa cơn khủng hoảng tài chính toàn cầu. Ba lần rơi, tiền cạn, hai công ty cùng lúc đứng bên bờ vực, thử hỏi mấy ai còn đủ gan để châm ngòi thêm một lần nữa.
Musk thì vẫn châm. Ngày 28/9/2008, lần thứ 4, Falcon 1 vào được quỹ đạo, trở thành tên lửa nhiên liệu lỏng đầu tiên do tư nhân tự phát triển làm được điều đó. Nhưng một lần thành công chưa trả được nợ. Trả lời chương trình 60 Minutes năm 2014, Musk kể có một sáng Chủ nhật ngay trước Giáng sinh 2008, ông tỉnh dậy và nhận ra mình chưa bao giờ đến gần một cơn suy sụp tinh thần đến thế. Rồi NASA gọi tới, báo SpaceX giành hợp đồng 1,6 tỷ USD chở hàng lên Trạm vũ trụ quốc tế, và ông thú nhận đã buột miệng nói với họ một câu đại ý “tôi yêu các anh”, chẳng giữ nổi chút phong thái chuyên nghiệp nào. Đêm Giáng sinh năm ấy, vòng gọi vốn cứu Tesla cũng kịp chốt.
Không bỏ cuộc không có nghĩa là nhắm mắt lao tiếpMà nói đi cũng phải nói lại, câu chuyện này không chỉ có ý chí. Ngay dưới bài đăng, đã có người mỉa rằng may mà có tiền thuế của dân, và cái lý ấy không phải không có cơ sở: chính Musk, khi nhận giải Heinlein năm 2011, cũng thừa nhận SpaceX phải cảm ơn NASA, rằng thiếu sự hỗ trợ ấy thì công ty không thể có được vị trí như lúc đó. Ông cũng bước vào cuộc chơi với khoảng 180 triệu USD từ thương vụ bán PayPal, một đội kỹ sư giỏi và một khách hàng quốc phòng sẵn lòng mua tiếp, những thứ mà đếm chưa đầy một bàn tay người khởi nghiệp có được. Bao nhiêu người khác cũng từng ngồi xổm trước đống đổ nát y hệt, cũng không bỏ cuộc y hệt, rồi vẫn phá sản, chỉ là chẳng ai chụp ảnh họ.
Nhưng có một chi tiết đáng để ý: hợp đồng của NASA đến sau lần phóng thứ 4, chứ không đến sau lần thứ 3. Nếu Musk dừng lại vào tháng 8/2008, cuộc gọi trước Giáng sinh ấy có lẽ đã chẳng bao giờ đổ chuông. May mắn, nói nôm na ra, chỉ ghé những người còn đứng trên sân, còn ai đã rời đi thì vận may có đến cũng chẳng biết gõ cửa nhà nào. Và cái cách Musk không bỏ cuộc cũng không phải kiểu cắn răng nhắm mắt lao tiếp, mà là ngồi thụp xuống, hạ mình ngang tầm với đống đổ nát, gom từng mảnh về, xếp ra sàn như xếp tang vật, rồi kiên nhẫn tìm cho bằng được một chi tiết bé đến mức chẳng ai nghĩ nó có thể làm sập cả quả tên lửa.
Phần lớn chúng ta khi thất bại thường làm ngược lại với bức ảnh, hoặc đứng thật xa mà than, hoặc quay lưng thật nhanh cho đỡ ngượng, hoặc vội dọn sạch hiện trường trước khi kịp hiểu chuyện gì vừa xảy ra. Thất bại thì ai cũng có, cái khác nhau nằm ở chỗ có chịu ngồi xuống đủ thấp để nhìn cho ra con ốc nào đã gỉ hay không.
18 năm sau tấm ảnh ấy, SpaceX đã tóm gọn được tầng đẩy tên lửa khổng lồ bằng 2 cánh tay thép ngay giữa không trung, một cảnh mà năm 2006 nói ra chắc chỉ khiến người ta cười. Cho nên lần tới, khi bạn nghĩ đến việc bỏ cuộc, có lẽ cũng nên nhớ đến người đàn ông ngồi xổm trong căn lều tạm trên hòn đảo san hô ấy, nhớ cả con ốc gỉ, hơn 100 người dân đảo cúi lưng nhặt sắt, và cuộc gọi đến vào đúng cái lúc chẳng ai dám chắc nó sẽ đến.
