Theo ghi nhận của Người Đưa Tin, trong số các căn biệt thự được xếp Nhóm 1 tại Tp.HCM, ngoài biệt thự Phương Nam (110 - 112 Võ Văn Tần) được xem là "báu vật quốc gia", thì căn biệt thự tại số 124 Cách Mạng Tháng 8 cũng độc đáo không kém.
Nằm giữa khu đất rộng lớn ngay góc đường Cách Mạng Tháng Tám - Tú Xương, căn biệt thự tại số 124 cách Mạng Tháng Tám đã phá vỡ sự đơn điệu của các tòa nhà cao tầng bằng bê tông và kính, tạo ra các khoảng lùi không gian, giúp giảm bớt cảm giác ngột ngạt đô thị và mang lại các mảng xanh sân vườn tự nhiên giữa khu vực lõi trung tâm.
Biệt thự 124 Cách Mạng Tháng Tám nằm giữa "rừng cây" ngay trung tâm TP.
Biệt thự cổ 124 cách Mạng Tháng Tám được xây dựng từ trước năm 1975 nhưng đến nay vẫn còn lưu giữ các chi tiết thủ công tinh xảo như gốm, gỗ, kính màu, hoa sắt, nguyên vẹn các chi tiết phù điêu, mái ngói, ô cửa chớp và kỹ thuật xây dựng đặc trưng thế kỷ trước.
Bên ngoài căn biệt thự.
Theo người trông coi căn biệt thự tại số 124 Cách Mạng Tháng Tám (phường Xuân Hòa, Tp.HCM), nơi đây từng là cơ sở cũ của Trường Colette Pháp (tên đầy đủ là École Française Colette) - một ngôi trường mang tính biểu tượng lịch sử và văn hóa gắn liền với cộng đồng Pháp ngữ tại Sài Gòn.
Các gian nhà và hành lang cổ kính tại đây từng được tận dụng làm phòng học cho học sinh thế hệ trước.
Vào khoảng năm 2010, biệt thự 124 Cách Mạng Tháng Tám chấm dứt công năng làm trường học để chuyển giao và phục vụ cho mục đích văn hóa. Từ thời điểm đó, tiếng trống trường và các hoạt động giảng dạy phổ thông tại khuôn viên biệt thự này chính thức khép lại.
Sau khi không còn là trường học, khu đất vàng và ngôi biệt thự cổ này từng được tận dụng tổ chức các sự kiện văn hóa như không gian triển lãm nghệ thuật thị giác, điện ảnh, hội thảo văn hóa song phương Việt – Pháp, trong đó nổi bật là Triển lãm nghệ thuật quốc tế "Alphabet of Saigon" diễn ra vào năm 2016, thu hút đông đảo khách quốc tế tham quan.
Khoảng cuối năm 2016 đến nay, biệt thự này chấm dứt mọi hoạt động văn hóa, chính thức đóng cửa và chỉ có duy nhất một người được thuê trông coi. Do không được duy tu, sửa chữa nên bên trong biệt thự này có nhiều hạng mục xuống cấp nghiêm trọng.
Nhiều gian phòng xuống cấp...
Khung cửa sổ hư hỏng.
Tuy nhiên, kết cấu và những chi tiết cổ của biệt thự 124 Cách Mạng Tháng Tám vẫn còn giữ được gần như nguyên vẹn, với cầu thang đặc trưng của kiến trúc xây dựng biệt thự cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, và hệ thống bố trí phòng nghỉ độc đáo, lấy ánh sáng và gió tự nhiên.
Cầu thang với kết cấu vòm cuốn, mặt bậc lát đá cẩm thạch, đi kèm với hệ thống lan can nghệ thuật bằng sắt và tay vịn bằng gỗ quý gần như được giữ lại nguyên vẹn.
Biệt thự cổ tại 124 Cách Mạng Tháng Tám hiện nằm trong danh sách Biệt thự cổ Nhóm 1 được bảo tồn nghiêm ngặt của Tp.HCM.
Theo định hướng của Sở Quy hoạch - Kiến trúc Tp.HCM đối với các biệt thự cổ trung tâm, quy chế bảo tồn không nhằm mục đích "đóng băng" công trình. Thay vào đó, thành phố khuyến khích và tạo điều kiện cho ngôi biệt thự cổ tại 124 Cách Mạng Tháng Tám chuyển đổi công năng sang làm không gian văn hóa, triển lãm, thư viện nghệ thuật hoặc không gian sáng tạo phục vụ cộng đồng.
Việc biến không gian trường học Colette Pháp cũ thành cơ sở giao lưu văn hóa Việt - Pháp vừa duy trì sức sống cho căn biệt thự, vừa giữ gìn được nguyên vẹn giá trị lịch sử vốn có.
Theo ông Phan Văn Tuấn, Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Tp.HCM, việc bảo tồn biệt thự cổ hiện nay còn gặp nhiều khó khăn. Biệt thự 124 Cách Mạng Tháng Tám và nhiều biệt thự khác đã xuống cấp nhưng cơ chế hỗ trợ kinh phí kiểm định, tu bổ, bảo trì và phục hồi còn hạn chế.
Bên cạnh đó, dữ liệu quản lý còn phân tán, việc kiểm kê, khảo sát hiện trạng gặp nhiều khó khăn do công trình thay đổi công năng hoặc chủ sở hữu chưa phối hợp đầy đủ. Ngoài ra, hiện nay Thành phố cũng đang thiếu các cơ chế khuyến khích xã hội hóa, tái sử dụng thích ứng để vừa bảo tồn giá trị kiến trúc vừa khai thác hiệu quả tài sản.
Để khắc phục các tồn tại này, Sở Quy hoạch - Kiến trúc đã tham mưu trình Ủy ban nhân dân Thành phố rà soát, lập danh mục nhà ở và công trình kiến trúc có giá trị theo quy định pháp luật mới; Tích hợp nội dung bảo tồn vào quy hoạch phân khu, thiết kế đô thị và quy chế quản lý kiến trúc; Nghiên cứu cơ chế hỗ trợ kiểm định, bảo trì, phục hồi và tái sử dụng thích ứng;
Đồng thời, Sở Quy hoạch - Kiến trúc cũng đề xuất huy động nguồn lực xã hội để bảo tồn và phát huy giá trị của những biệt thự cổ. Những biệt thự có giá trị sẽ được khai thác hiệu quả thông qua các mô hình sử dụng phù hợp như: không gian văn hóa, bảo tàng, thư viện, dịch vụ du lịch, công nghiệp sáng tạo hoặc các chức năng công cộng khác. Việc tái sử dụng thích ứng vừa tạo nguồn lực duy trì công trình, vừa góp phần phát huy giá trị di sản, tránh tình trạng bỏ hoang hoặc xuống cấp kéo dài, đồng thời vẫn bảo đảm gìn giữ các yếu tố kiến trúc đặc trưng của công trình.
