Gần đây, không ít tài xế xe công nghệ than phiền: Có những chuyến xe, tổng các khoản khấu trừ đã chạm ngưỡng 40% số tiền hành khách thanh toán. Đây là một con số không tưởng đối với những người lao động ngoài đường phố. Tình trạng này khiến người lao động muốn có thu nhập để trang trải cuộc sống thì phải tự “bào mòn” sức khỏe bằng cách làm thêm giờ, chạy xe thâu đêm suốt sáng.
Khi khách hàng trả một số tiền cho chuyến đi, ai cũng nghĩ phần lớn số tiền đó sẽ thuộc về người lái xe. Nhưng thực tế số tiền ấy lại bị khấu trừ bởi hàng loạt danh mục: Phí nền tảng, phí sử dụng ứng dụng, thuế thu nhập cá nhân và cả những loại phí ẩn không tên khác. Điều đáng nói là các ứng dụng gọi xe công nghệ chỉ cung cấp giải pháp kết nối, còn toàn bộ tư liệu sản xuất và chi phí vận hành từ chiếc xe, xăng dầu, bảo dưỡng, điện thoại cho đến rủi ro tai nạn giao thông đều do tài xế tự gánh vác.
Khi tỷ lệ chiết khấu đã chiếm gần một nửa doanh thu, phần còn lại sau khi trừ chi phí nhiên liệu và khấu hao xe cộ thực chất chẳng còn bao nhiêu. Tiền kiếm được trên mỗi cây số giảm đi, đồng nghĩa với việc thời gian các tài xế ngồi trên yên xe phải tăng lên. Những ca làm việc kéo dài 12 tiếng, 14 tiếng, thậm chí là 16 tiếng mỗi ngày đã trở thành chuyện bình thường. Họ phải phơi mình dưới cái nắng thiêu đốt của mùa hè, lao đi trong giá buốt của mùa đông, chấp nhận hít khói bụi độc hại để tích lũy từng đồng lẻ.
Sự “bào mòn” sức khỏe diễn ra âm thầm nhưng tàn nhẫn qua những căn bệnh nghề nghiệp như thoái hóa cột sống, đau dạ dày do ăn uống thất thường, suy giảm thị lực và kiệt quệ tinh thần. Nguy hiểm hơn, những người tài xế mệt mỏi, ngủ gật sau tay lái không chỉ đặt tính mạng của bản thân vào vòng nguy hiểm mà còn trở thành những “quả bom nổ chậm” đe dọa sự an toàn của hành khách và tất cả những người cùng tham gia giao thông.
Nguyên nhân cốt lõi khiến tình trạng này tiếp diễn và ngày càng trầm trọng nằm ở sự mập mờ mang tính hệ thống của khái niệm “đối tác kinh doanh”. Bằng cách gắn cho tài xế cái mác “đối tác”, các tập đoàn công nghệ đa quốc gia đã thực hiện một cú “ve sầu thoát xác” ngoạn mục để né tránh toàn bộ trách nhiệm cốt lõi của người sử dụng lao động theo quy định của pháp luật. Họ không phải đóng bảo hiểm xã hội, không bảo hiểm y tế, không có lương cơ bản và không có bất kỳ chế độ phúc lợi nào cho tài xế.
Có thể nói trong mối quan hệ gọi là “hợp tác” này, sự bình đẳng hoàn toàn không tồn tại, các hãng xe hoàn toàn nắm giữ “quyền sinh sát”. Họ đơn phương thay đổi tỷ lệ chiết khấu, tự ý áp đặt các chương trình thưởng phạt và có thể khóa tài khoản của tài xế bất cứ lúc nào mà không cần một lời giải thích thỏa đáng hay quy trình thương lượng nào. Đây rõ ràng là một dạng thức quan hệ lao động biến tướng, nơi người lao động chịu sự quản lý, kỷ luật khắt khe nhưng lại bị tước bỏ mọi quyền lợi cơ bản nhất.
Trước thực trạng nhức nhối này, một câu hỏi đặt ra: Làm gì để bảo vệ lao động chính đáng của tài xế xe công nghệ? Câu trả lời là không thể tiếp tục dừng lại ở những lời cảm thông suông mà cần những giải pháp mang tính thể chế và pháp lý mạnh mẽ. Pháp luật cần phải định danh rõ ràng địa vị pháp lý của lái xe công nghệ. Không thể để nền kinh tế chia sẻ trở thành “vùng trũng” của luật pháp, nơi các doanh nghiệp tự ý đặt ra luật chơi.
Khi nguồn thu của người lao động phụ thuộc hoàn toàn vào một ứng dụng, chịu sự điều hành và giám sát công việc từ ứng dụng đó, thì về mặt bản chất đó là quan hệ lao động, chứ không phải “hợp tác kinh doanh”. Vì thế, luật pháp cần sớm bổ sung các quy định cụ thể buộc các công ty công nghệ phải có trách nhiệm đóng bảo hiểm và bảo đảm các quyền lợi an sinh xã hội tối thiểu cho các tài xế. Ngoài ra, cần can thiệp bằng các công cụ quản lý để áp trần tỷ lệ khấu trừ tối đa một cách hợp lý.
Chẳng hạn có thể quy định mức chiết khấu tối đa không được quá 20-25% sẽ đảm bảo các hãng xe vẫn có lợi nhuận để duy trì hệ thống, đồng thời trả lại phần thành quả xứng đáng cho người trực tiếp bỏ công sức. Bên cạnh đó, để ngăn chặn tình trạng tài xế liều mạng chạy quá giờ vì áp lực mưu sinh, buộc các ứng dụng phải tích hợp tính năng tự động ngắt kết nối, khóa tài khoản tạm thời khi tài xế đã làm việc liên tục 8-10 tiếng/ngày.
Sự phát triển của công nghệ và các mô hình kinh tế mới là xu hướng tất yếu, mang lại nhiều giá trị tiến bộ. Tuy nhiên, một mô hình kinh doanh chỉ thực sự bền vững và văn minh khi nó tôn trọng và bảo đảm quyền lợi của người lao động. Sự thịnh vượng và những khoản lợi nhuận khổng lồ của các nền tảng gọi xe không nên và không được phép xây dựng trên sự lạm dụng công sức của các tài xế. Bảo vệ tài xế công nghệ không chỉ là bảo vệ một lực lượng lao động yếu thế, mà còn là bảo vệ sự nghiêm minh của pháp luật và khẳng định những giá trị nhân văn cốt lõi mà xã hội chúng ta đang hướng tới.
