Điều đặc biệt trong đề Văn chuyên vào lớp 10 ở Hà Nội

Đề thi môn Ngữ văn chuyên dành cho hơn 2.500 thí sinh đăng ký vào lớp chuyên Văn của bốn trường THPT ở Hà Nội.

Đề thi gồm 2 câu hỏi. Phần nghị luận xã hội đề cập đến một chi tiết trong bộ phim Hàn Quốc Can this love be translated?, đặt ra vấn đề khả năng lắng nghe những tiếng nói xung quanh mỗi người.

Phần nghị luận văn học yêu cầu thí sinh làm sáng tỏ nhận định của nhà thơ Nguyễn Quang Thiều về sức mạnh của thơ ca thông qua việc phân tích đoạn trích bài thơ Hà Nội của nhà thơ Thanh Tùng.

Đề thi như sau:

Đề thi thử thách cao với học sinh lớp 9

Nhận xét về đề chuyên Ngữ văn của Hà Nội năm nay, cô Nguyễn Thị Vân Hồng, Hiệu trưởng trường THCS Chương Dương (phường Hồng Hà) đánh giá đây là một đề thi khá khó, đúng tính chất của một kỳ thi tuyển chọn học sinh chuyên Văn, nhưng mức độ thử thách tương đối cao đối với học sinh lớp 9.

Điểm khó của đề không nằm ở phạm vi kiến thức mà nằm ở yêu cầu tư duy và chiều sâu cảm thụ. Cả hai câu hỏi đều đòi hỏi thí sinh phải có khả năng suy ngẫm, liên tưởng và diễn đạt tốt mới có thể khai thác hết ý nghĩa của vấn đề đặt ra.

Trong đó, câu nghị luận xã hội về khả năng “lắng nghe những tiếng nói xung quanh” là một chủ đề giàu ý nghĩa nhân văn nhưng khá rộng và mang tính triết luận. Học sinh có thể nhận diện được vấn đề, song để bàn luận sâu sắc, có những phát hiện riêng và lập luận thuyết phục lại không hề dễ.

Ở câu nghị luận văn học, độ khó còn thể hiện rõ hơn. Nhận định của Nguyễn Quang Thiều là một ý kiến mang tính lý luận văn học, yêu cầu thí sinh không chỉ cảm nhận được vẻ đẹp của đoạn thơ mà còn phải lý giải được sức gợi, sức đánh thức cảm xúc, ký ức và những trải nghiệm tinh thần của thơ ca đối với người đọc.

"Đây là yêu cầu tương đối cao đối với lứa tuổi học sinh THCS", cô Vân Hồng nhận định.

Bên cạnh đó, đoạn thơ về Hà Nội của Thanh Tùng giàu cảm xúc, nhiều hình ảnh đẹp và giàu sức liên tưởng, nhưng không phải là văn bản dễ tiếp cận ngay từ lần đọc đầu tiên. Muốn phân tích tốt, học sinh cần có vốn đọc, khả năng cảm thụ tinh tế và một tình yêu thực sự đối với văn chương.

"Nhìn chung, đây là một đề thi có chất lượng chuyên môn tốt, giàu tính phân hóa và phù hợp với mục tiêu tuyển sinh lớp chuyên Văn", cô Hồng nhấn mạnh.

Hiệu trưởng trường THCS Chương Dương nhận định phổ điểm môn Ngữ văn chuyên sẽ không cao, chủ yếu 6-7 điểm; số bài đạt điểm 8-9 có thể không nhiều bởi đề đòi hỏi ở thí sinh không chỉ kiến thức mà còn là độ chín trong tư duy, cảm xúc và năng lực diễn đạt. Đây là dạng đề có khả năng nhận diện khá rõ những học sinh thực sự có tố chất và năng lực học Văn.

Cả hai câu hỏi trong đề Văn chuyên đều không hướng học sinh đến việc giải thích một hiện tượng hay chứng minh một nhận định theo lối quen thuộc. Ảnh minh họa: Đinh Hà.

Dịch chuyển sang khám phá năng lực nhận thức người học

Trong khi đó, điều mà ThS Lê Trần Diệu Thu, giáo viên môn Ngữ văn tại Hà Nội, tâm đắc nhất ở đề thi này là sự dịch chuyển rất rõ từ việc kiểm tra năng lực phân tích sang khám phá năng lực nhận thức của học sinh.

Cô Thu nhận định cả hai câu hỏi đều không hướng học sinh đến việc giải thích một hiện tượng hay chứng minh một nhận định theo lối quen thuộc. Đề buộc người viết phải trả lời một câu hỏi sâu xa hơn: Con người thực sự hiểu nhau bằng cách nào và văn chương thực sự chạm đến con người bằng cách nào.

Ở câu nghị luận xã hội, trọng tâm không nằm ở “tiếng nói” mà nằm ở “lắng nghe”. Đây là một lựa chọn rất đáng suy ngẫm. Trong đời sống hiện đại, năng lực biểu đạt ngày càng được đề cao nhưng đề thi lại hướng về năng lực tiếp nhận.

Điều đó cho thấy một quan niệm giáo dục giàu chiều sâu: Sự trưởng thành của con người không chỉ được đo bằng khả năng nói ra điều mình nghĩ, mà còn bằng khả năng đón nhận điều người khác muốn gửi gắm.

Ở câu nghị luận văn học, đề tiếp tục đi vào bản chất của quá trình tiếp nhận nghệ thuật. Nhận định của nhà thơ Nguyễn Quang Thiều thực chất đặt học sinh trước một câu hỏi lớn của mỹ học: Vì sao cùng một bài thơ nhưng mỗi người đọc lại rung động theo một cách khác nhau?

Từ đó, văn chương hiện lên không phải là nơi cung cấp đáp án, mà là nơi đánh thức những trải nghiệm, ký ức và cảm xúc đang tồn tại trong mỗi con người.

Điều đặc biệt là cả hai câu hỏi đều không hướng tới tri thức có sẵn. Một câu đòi hỏi vốn sống. Một câu đòi hỏi vốn cảm xúc. Một câu cần sự thấu hiểu con người. Một câu cần sự thấu hiểu văn chương.

"Và ở cả hai trường hợp, điều được đánh giá không phải là những gì học sinh đã học thuộc, mà là những gì học sinh đã thực sự sống, thực sự cảm và thực sự suy nghĩ", cô Thu chia sẻ.

Theo cô giáo, giá trị lớn nhất của đề thi này nằm ở chỗ nó đưa Ngữ văn trở về đúng bản chất của mình. Văn học không phải là môn học của việc ghi nhớ kiến thức. Văn học trước hết là hành trình mở rộng nhận thức về con người, và đề thi năm nay đã lựa chọn chính con đường ấy để tuyển chọn học sinh.

"Đây là một đề thi không đòi hỏi người viết phải biết nhiều hơn người khác mà đòi hỏi người viết phải hiểu sâu hơn người khác. Và đó cũng là dấu hiệu của một đề chuyên Văn có chiều sâu thực sự", cô giáo nói.

Năm nay, Hà Nội có gần 17.000 thí sinh đăng ký vào bốn trường THPT chuyên, gồm Hà Nội - Amsterdam, Chu Văn An, Nguyễn Huệ, Sơn Tây, cạnh tranh hơn 2.000 suất. Điểm thi, điểm chuẩn dự kiến được công bố từ ngày 19 đến 22/6.