Chiều cuối tháng 7, trong căn nhà tại phường Bến Thành (TP.HCM), bà Lê Nguyễn Hồng Minh ngồi chờ chúng tôi bên chồng báo cũ.
Ở tuổi 87, bà Hồng Minh vẫn giữ giọng nói sang sảng, ánh mắt tinh anh và lối trò chuyện hóm hỉnh, đôi khi pha chút trêu đùa. Nhiều người nói tính cách ấy giống mẹ bà, liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai (cố Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Gia Định) - nhanh nhẹn, thông minh, dí dỏm và luôn mang đến cho người đối diện một nguồn năng lượng đặc biệt.
Ảnh chân dung vợ chồng cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và nhà cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai.
Bà Hồng Minh tiếp chúng tôi bằng sự gần gũi như vậy. Chỉ đến khi câu chuyện chạm vào hai tiếng “ba mẹ”, giọng bà mới chậm lại.
Cha bà là cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong, qua đời trong lao tù Côn Đảo khi con gái chưa từng được biết mặt. Mẹ bà là liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai (cố Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn), bước lên pháp trường Hóc Môn khi con gái mới hơn 2 tuổi.
Gần chín thập kỷ đã trôi qua, người con gái duy nhất của hai nhà cách mạng lẫy lừng vẫn đau đáu một câu hỏi chưa có lời giải: Sau pháp trường Hóc Môn mùa hè năm 1941, liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai được chôn cất ở đâu?
Mẹ đang nằm ở đâu?
Đó cũng là câu hỏi đã theo bà hàng chục năm qua...
Theo các tài liệu lịch sử, sau khi bị xử bắn tại Ngã Ba Giồng (Hóc Môn, TP.HCM) cùng các đồng chí Võ Văn Tần, Hà Huy Tập và Nguyễn Hữu Tiến... thi hài của đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai được thực dân Pháp bí mật chôn cất. Nhưng vị trí chính xác đến nay vẫn chưa được xác định.
Đối với nhiều người, đó là một khoảng trống trong lịch sử. Còn với bà Hồng Minh, đó là khoảng trống của cả cuộc đời.
Điều đặc biệt là, suốt hàng chục năm sau ngày đất nước thống nhất, bà gần như không nhắc đến mong muốn tìm mẹ. Không phải vì quên, mà vì bà luôn nghĩ nỗi đau của mình quá nhỏ bé so với hàng triệu gia đình khác.
“Ngày xưa tôi cũng nghĩ đến chuyện tìm mẹ, nhưng lúc ấy còn chiến tranh, biết bao chiến sĩ cách mạng hy sinh, bao nhiêu gia đình ly tán. Ai cũng đau thương, mình không thể xem việc của mình là đặc biệt hơn cả được”, bà nói.
Bà Lê Nguyễn Hồng Minh, con gái duy nhất của cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai.
Sau ngày đất nước thống nhất, bà trở về công tác tại TP.HCM. Tưởng rằng hòa bình sẽ mở ra cơ hội để bắt đầu hành trình tìm kiếm, nhưng đất nước lại bước vào những năm tháng chiến tranh bảo vệ biên giới Tây Nam rồi biên giới phía Bắc. Công việc, trách nhiệm và những bộn bề của thời kỳ mới khiến tâm nguyện riêng thêm một lần nữa được bà lặng lẽ gác lại.
Đó cũng là cách sống của bà suốt nhiều thập kỷ.
Ít người biết bà là con của hai nhà cách mạng lỗi lạc. Bản thân bà cũng chưa bao giờ muốn nhắc đến điều đó như một lợi thế hay một sự đặc biệt. Cuộc sống của bà diễn ra lặng lẽ như bao người khác, cho đến khi tuổi ngày một cao, nỗi mong mỏi tìm được nơi mẹ yên nghỉ càng trở nên da diết.
Nhiều năm qua, bà gần như dành toàn bộ thời gian rảnh để đọc lại tài liệu, gặp gỡ nhân chứng, đối chiếu từng chi tiết lịch sử. Có những tư liệu bà cất giữ hàng chục năm chỉ để chờ một ngày có thể ghép lại thành lời giải cho câu hỏi đã theo mình từ thuở ấu thơ.
“Tôi không mong đào bới hay làm ảnh hưởng cuộc sống của ai. Chỉ mong biết chính xác mẹ nằm ở đâu. Chỉ cần có một nơi để con cháu đến thắp nén hương là tôi mãn nguyện”, bà nói.
Đứa trẻ không biết mặt cha mẹ
Theo tư liệu lịch sử, ngày 28/8/1941, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai bị thực dân Pháp xử bắn ở Hóc Môn. Chỉ hơn một năm sau, ngày 6/9/1942, Tổng Bí thư Lê Hồng Phong qua đời trong nhà tù Côn Đảo sau những tháng ngày bị tra tấn, đày ải.
Đứa trẻ tên Lê Nguyễn Hồng Minh trở thành trẻ mồ côi khi còn chưa đủ lớn để hiểu thế nào là mất mát.
“Lúc mới sinh ra tôi đã được gửi cho người này người kia nuôi, nên chưa từng biết mặt ba mẹ. Lớn lớn chút, tôi chỉ biết ba mẹ mình là Việt Minh, chứ cũng không biết cụ thể là ai, tên gì”, bà kể, giọng bình thản như đang nhắc lại một chuyện đã quen thuộc.
Theo đó, để tránh sự truy lùng của địch, bà được vợ chồng ông Dương Bạch Mai và bà Đặng Thị Du - những đồng chí thân thiết của bà Nguyễn Thị Minh Khai cưu mang, nuôi dưỡng ngay từ những ngày mới lọt lòng.
Cứ thế, cuộc đời của cô bé Hồng Minh những năm đầu liên tục dịch chuyển. Hết Sông Cầu (Phú Yên), Đà Lạt rồi Phụng Hiệp, sau đó lại trở về Sài Gòn. Mỗi lần chuyển đi là thêm một lần thay tên, thay chỗ ở, thay trường học, chỉ để bảo đảm an toàn.
Tuổi thơ của bà vì thế cũng khác rất nhiều đứa trẻ cùng trang lứa.
(Nguồn ảnh: Nhà lưu niệm đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai)
“Tôi cứ theo ba má nuôi đi thôi, không hỏi nhiều. Hồi đó còn nhỏ nên cũng không biết vì sao phải chuyển hết nơi này đến nơi khác”, bà kể.
Có một điều bà nhớ rất rõ, đó là lớn lên, bà chỉ có duy nhất một suy nghĩ rằng sau này sẽ đi theo Việt Minh.
“Còn bé quá thì cũng đâu hiểu Việt Minh là gì, nhưng có vài lần gặp các chiến sĩ Việt Minh, tôi thấy ấm áp lắm. Họ dành cho tôi sự yêu thương đặc biệt, có lẽ vì họ biết hoàn cảnh của riêng tôi. Thế là tôi nhất quyết lớn lên phải được theo Việt Minh”, bà cười khi kể lại điều ấy.
Ý nghĩ ngây thơ ấy theo bà suốt những năm thơ ấu.
Năm lên tám tuổi, bà được gửi về sống với cô Ba Đào, em ruột ông Dương Bạch Mai. Nhà cô Ba là một trong những vựa cá lớn của Sài Gòn thời ấy. Cuộc sống đủ đầy hơn trước, nhưng cô bé Hồng Minh cũng sớm quen với việc tự làm mọi thứ.
“Không phải là osin, nhưng tôi cũng tự giác làm mọi việc trong nhà. Từ phụ bếp, quét dọn, trông em...”, bà kể.
Và bà luôn nhắc đến cô Ba Đào bằng sự biết ơn: “Không có cô Ba thì chắc gì tôi đã lớn được”.
Chính trong những năm sống ở căn nhà ấy, những mảnh ghép đầu tiên về thân thế của bà mới dần xuất hiện. Một người phụ nữ thường xuyên ghé chơi rất quý cô bé Hồng Minh. Mỗi lần đến, bà đều dúi cho ít tiền bảo cô bé đi mua cà phê sữa rồi cho luôn số tiền còn lại.
“Một ly cà phê sữa hồi đó 5 đồng, thì bà ấy đưa tôi 10 đồng rồi không lấy lại tiền thừa. Được cho như thế nên tôi cứ mong bà ấy tới mãi, đến giờ vẫn không biết bà tên gì”, bà cười.
Nụ cười ấy nhanh chóng nhường chỗ cho sự lặng đi khi nhắc đến buổi gặp cuối cùng.
Hôm ấy, gia đình cô Ba Đào làm ăn sa sút, phải bán nhà. Người phụ nữ nọ gọi riêng cô bé Hồng Minh ra một góc rồi dặn rất khẽ: “Mẹ cháu tên là Nguyễn Thị Minh Khai, người miền Bắc. Cháu lấy bút ghi lại đi. Nhưng tuyệt đối đừng nói với ai cháu là con của má Minh Khai, tụi lính Tây bắt đó”.
Đó là lần đầu tiên bà biết tên người mẹ đã sinh ra mình.
“Tôi về nhà, lấy ngay một mảnh giấy dài, nắn nót viết bốn chữ ‘Nguyễn Thị Minh Khai’. Viết xong tôi cuộn lại, bỏ vào một cái túi nhỏ rồi giấu sâu trong vali. Vừa sợ mất, vừa sợ người ta phát hiện”, bà đưa tay diễn tả động tác cuộn tờ giấy.
Ít lâu sau, bà mới biết cha mình là Tổng Bí thư Lê Hồng Phong. Đó là ngày cậu Sáu Lý đưa bà đi làm thủ tục nhập học Trường Huỳnh Khương Ninh, ông đã khai đúng tên cha mẹ trong hồ sơ.
“Từ hôm đó tôi mới biết ba mình tên là Lê Hồng Phong”, bà nói.
Ở tuổi 87, bà Hồng Minh vẫn đau đáu lần theo từng manh mối để tìm nơi mẹ an nghỉ.
Mọi thứ đến với bà theo cách như vậy. Không có người ôm vào lòng rồi kể về gia đình, không có tấm ảnh để nhìn, không có những câu chuyện tuổi thơ. Chỉ là những cái tên, những mẩu giấy, những lời dặn phải nhớ, và rất nhiều điều phải chờ đến khi lớn lên mới dần hiểu hết.
Sau này ra miền Bắc học tập, bà mới biết cái tên Lê Nguyễn Hồng Minh chính là món quà cuối cùng cha mẹ để lại cho mình.
Có lần thấy tên mình dài hơn bạn bè, bà tự ý bỏ chữ “Nguyễn” trong hồ sơ. Ba nuôi nhìn thấy liền gọi lại: “Tên ba mẹ đặt mà con dám sửa à? Họ của má sao lại bỏ?”.
Đến tận hôm ấy, bà mới lặng người. Suốt bao năm, món quà đầu tiên cha mẹ dành cho con gái vẫn luôn ở cạnh bà, chỉ là bà chưa từng nhận ra.
Manh mối mang tên “Đất Thánh Chà”
Có lẽ cũng vì chưa một ngày được sống trong vòng tay cha mẹ, bà dành gần như cả cuộc đời để đi tìm họ bằng một cách khác.
Bà đọc mọi tài liệu có thể tìm được về ba Lê Hồng Phong, sưu tầm từng bức ảnh của mẹ Nguyễn Thị Minh Khai. Gặp những người từng biết cha mẹ, lắng nghe từng mẩu ký ức nhỏ, và rồi, trong rất nhiều ký ức ấy, có một cái tên cứ lặp đi lặp lại: “Đất Thánh Chà”.
Ban đầu, đó chỉ là ba tiếng rất quen, quen đến mức bà có cảm giác mình từng nghe ở đâu đó từ thuở nhỏ. Nhưng phải nhiều năm sau, bà mới giật mình nhận ra, có lẽ câu trả lời mình đi tìm suốt mấy chục năm đã từng xuất hiện ngay trong ký ức tuổi thơ...
Nếu có một điều khiến bà Hồng Minh tiếc nuối, thì đó là rất nhiều người từng biết sự thật đã lần lượt qua đời trước khi bà kịp tìm đến.
“Tôi luôn có cảm giác mình đến chậm một bước”, bà nói.
Suốt nhiều chục năm, bà gần như trở thành người tự đi gom từng mảnh ký ức về mẹ. Hễ nghe ở đâu có thông tin liên quan đến nơi mẹ bị chôn cất là bà tìm đến.
Một trong những địa điểm bà tìm đến sớm nhất là khu vực Bệnh viện Đa khoa Hóc Môn ngày nay. Những năm đầu sau giải phóng, nhiều người cao tuổi kể với bà rằng đây từng là vị trí đồn binh của quân đội Pháp, nơi có thể lưu giữ những thông tin liên quan đến cuộc xử bắn các chiến sĩ cách mạng năm 1941.
Nghe vậy, bà lập tức xuống Hóc Môn. Khi ấy, vùng đất này còn hoang sơ, cỏ dại mọc kín nhiều khoảng trống, những dấu tích chiến tranh vẫn chưa kịp xóa nhòa, nhưng sau nhiều ngày dò hỏi người dân và đối chiếu các nguồn tư liệu, bà vẫn không tìm được câu trả lời mình cần.
Điều bà không ngờ là, manh mối quan trọng nhất lại không đến từ những chuyến đi ấy, mà xuất phát từ chính ký ức tưởng như đã ngủ yên trong tuổi thơ của mình.
“Hồi nhỏ tôi từng vào Đất Thánh Chà chơi”, bà bật cười khi nhắc đến chuyện cũ, nụ cười hồn hậu khiến người đối diện khó hình dung người phụ nữ trước mặt đang kể về nơi có thể là điểm khởi đầu cho hành trình đi tìm mẹ.
Ngày ấy, bà còn sống cùng gia đình ba mẹ nuôi ở Sài Gòn. Đất Thánh Chà - khu nghĩa trang của cộng đồng người Ấn Độ nằm đối diện khu vực Công viên Lê Văn Tám (phường Tân Định) ngày nay, cách nhà không quá xa nên lũ trẻ trong xóm thường rủ nhau chạy vào chơi.
Trong ký ức của cô bé Hồng Minh, nơi ấy có rất nhiều hoa, nhiều ngôi mộ xây đẹp và những con đường nhỏ rợp bóng cây, đủ để bọn trẻ chạy nhảy suốt cả buổi chiều. Nhưng càng đi sâu vào bên trong, không gian càng vắng lặng, tiếng cười cũng thưa dần, để rồi đứa nào cũng sợ hãi, cắm đầu chạy một mạch ra ngoài mà chẳng hiểu vì sao.
Bà Hồng Minh kể về tuổi thơ xa cha mẹ.
“Hồi đó chỉ nghĩ đó là một nghĩa trang đẹp thôi, hoàn toàn không biết có liên quan gì đến mẹ mình”, bà nói.
Phải nhiều năm sau, khi đã tập kết ra miền Bắc học tập, ký ức ấy mới bất ngờ được đánh thức trong một buổi giỗ mẹ.
Hôm đó, đứng bên bàn thờ, bà nghe bà ngoại là cụ Đậu Thị Thư khấn rất lâu. Trong lời khấn, ngoài những câu nhắc tên con gái, cụ nhiều lần lặp lại ba tiếng “Đất Thánh Chà”. Cái tên quen thuộc ấy khiến bà giật mình, bởi nó trùng khớp với nơi mình từng chạy chơi khi còn bé, nhưng lúc ấy bà vẫn chưa hiểu vì sao bà ngoại lại nhắc đến địa danh đó.
Nhiều năm sau nữa, khi bắt đầu tự mình tìm kiếm các tư liệu về cuộc xử bắn ngày 28/8/1941, bà mới biết bà ngoại không phải ngẫu nhiên nhắc đến Đất Thánh Chà.
Sau khi mẹ Nguyễn Thị Minh Khai cùng các đồng chí khác bị thực dân Pháp xử bắn tại Ngã Ba Giồng, cụ Đậu Thị Thư đã nhiều lần lặn lội vào Hóc Môn dò hỏi những người chứng kiến sự việc. Qua những lời kể mà cụ thu thập được, thi hài các chiến sĩ nhiều khả năng đã được đưa về chôn cất tại nghĩa trang người Ấn Độ - Đất Thánh Chà.
Kể từ thời điểm ấy, cái tên Đất Thánh Chà không còn đơn thuần là một địa danh trong ký ức tuổi thơ, mà trở thành điểm giao nhau của nhiều nguồn tư liệu khác nhau. Càng đọc, càng gặp nhân chứng, bà càng nhận ra rất nhiều lời kể, dù xuất phát từ những con người không hề quen biết nhau, đều vô tình dẫn về cùng một hướng.
Đầu những năm 1990, trong một lần gặp cố Giáo sư Trần Văn Giàu, bà lại nghe thêm một thông tin khiến mình trăn trở nhiều năm sau đó.
Giáo sư Trần Văn Giàu cho biết, trong quá trình xây dựng công trình tại khu vực Đất Thánh Chà trước đây, người ta từng phát hiện nhiều hài cốt và ông cho rằng rất có thể trong số đó có các chiến sĩ cách mạng bị thực dân Pháp bí mật chôn cất sau những cuộc xử bắn. Đó không phải một kết luận khoa học, càng không đủ để xác định vị trí mộ của liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai, nhưng thêm một lần nữa, mọi dấu vết mà bà có trong tay đều đang chỉ về cùng một địa điểm.
Sau này, khi đọc được lời kể của bà Nguyễn Thị Năm, em gái nữ giao liên Hai Sóc - người trực tiếp chứng kiến cuộc xử bắn năm 1941 - bà Hồng Minh càng có thêm cơ sở để lưu giữ giả thiết ấy.
Theo lời nhân chứng, sau khi dò hỏi người trông coi nghĩa trang, bà Năm được biết thi hài các đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai và các đồng chí hy sinh đã được chôn sát bức tường của nghĩa trang người Ấn Độ.
Bà không vội coi đó là câu trả lời cuối cùng. Tất cả những gì bà làm là cẩn thận ghi chép lại, hay cắt các bài báo, kẹp vào tập hồ sơ đã dày lên theo năm tháng rồi tiếp tục đi tìm thêm những mảnh ghép khác.
Với bà, lịch sử chỉ thực sự có giá trị khi được kiểm chứng bằng nhiều nguồn tư liệu độc lập, còn người đi tìm sự thật thì không được phép vội vàng chỉ vì mong muốn của chính mình.
Mong có một nơi để thắp nhang cho mẹ
Năm tháng trôi qua, tập hồ sơ về mẹ Nguyễn Thị Minh Khai trên bàn làm việc của bà Hồng Minh ngày một dày thêm.
Những bản photocopy đã ngả màu, những bài báo được cắt cẩn thận, những dòng ghi chú viết tay bên lề và cả những mảnh giấy nhỏ ghi tên, địa chỉ của các nhân chứng mà bà từng gặp được xếp ngay ngắn trong từng bìa hồ sơ, như thể chỉ cần lật mở bất cứ trang nào, bà cũng có thể nhớ lại cuộc trò chuyện đã diễn ra cách đây mười năm hay hai mươi năm.
Bà mong tìm được khu chôn cất mẹ, đặt tấm bia tưởng niệm để con cháu có nơi thắp hương.
“Phải giữ lại hết chứ, vì nhiều khi một chi tiết tưởng chừng rất nhỏ lại khớp với một tài liệu mình có sau này. Đâu phải chỉ có một người kể, phải ghép rất nhiều lời kể lại với nhau mới đến gần sự thật được”, bà vừa nói vừa vuốt nhẹ lên mép tập tài liệu đã sờn góc vì được mở ra quá nhiều lần.
Có người từng hỏi, ở tuổi gần chín mươi, điều gì khiến bà vẫn kiên trì theo đuổi hành trình ấy, trong khi nhiều nhân chứng đã không còn, địa hình đã thay đổi quá nhiều và những dấu tích của hơn tám mươi năm trước gần như đã bị thời gian xóa nhòa.
Bà im lặng một lúc rồi lắc đầu: “Tôi chỉ mong biết chính xác mẹ nằm ở đâu, để có một tấm bia, cho con cháu có một nơi đến thắp nén hương thôi”.
Câu trả lời ngắn gọn ấy lại chứa đựng cả hành trình gần một đời người. Với nhiều gia đình, việc ra nghĩa trang trong ngày giỗ, ngày Tết là điều bình thường đến mức ít ai để ý. Còn với bà Hồng Minh, suốt hàng chục năm qua, ngày giỗ mẹ vẫn luôn là ngày không biết phải đi đâu.
Bàn thờ của mẹ vẫn có trong ngôi nhà nhỏ của bà, nhưng nơi an nghỉ của người mẹ thì vẫn là một dấu hỏi.
Ít năm gần đây, khi TP.HCM và Bộ Quốc phòng triển khai nhiều hoạt động sưu tầm tư liệu, tìm kiếm và xác định danh tính các liệt sĩ bằng những phương pháp khoa học mới, bà Hồng Minh cũng thêm một lần gửi gắm mong mỏi của mình.
Bà viết đơn, cung cấp toàn bộ những tài liệu đã dày công sưu tầm suốt nhiều chục năm, trao lại những thông tin mà bà cho rằng có thể giúp ích cho quá trình nghiên cứu.
“Mong các nhà sử học, các nhà khoa học và cơ quan chức năng tiếp tục nghiên cứu, đối chiếu tư liệu. Nếu những gì tôi sưu tầm được có ích thì tôi rất mừng”, bà nói điều ấy bằng giọng điềm tĩnh, không hề có sự sốt ruột của một người đã chờ đợi quá lâu.
Có lẽ sau hàng chục năm sống cùng nỗi mong mỏi ấy, bà hiểu rằng lịch sử không thể trả lời bằng cảm xúc, mà phải bằng những chứng cứ đủ sức thuyết phục.
Bà Hồng Minh trao đổi với phóng viên Báo Điện tử VTC News tại nhà riêng.
Rời căn nhà nhỏ giữa trung tâm TP.HCM, quãng đường trở về của chúng tôi bỗng trở nên xa hơn bởi một cảm giác rất khó gọi tên. Điều người phụ nữ gần chín mươi mong mỏi nhất cuộc đời vẫn chưa thể trở thành hiện thực.
Có lẽ, với bà Lê Nguyễn Hồng Minh, hành trình đi tìm mẹ chưa bao giờ chỉ là tìm một ngôi mộ. Đó là hành trình đi tìm một điểm kết cho ký ức của một gia đình, đi tìm sự trọn vẹn cho một phần lịch sử còn bỏ ngỏ và cũng là đi tìm một nơi để ngày giỗ, Tết, người con gái năm nào có thể lặng lẽ thắp một nén nhang rồi khẽ nói với mẹ rằng: “Con về rồi”.
