Trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành tâm điểm của mọi cuộc tranh luận về tương lai việc làm. Liệu con người sẽ bị thay thế hàng loạt hay chỉ đang bước vào một kỷ nguyên lao động hoàn toàn mới
Trong khi nhiều dự báo cảnh báo về nguy cơ thất nghiệp quy mô lớn, Bank of America (BofA) lại đưa ra một góc nhìn ngược chiều: nỗi lo “ngày tận thế việc làm” do AI gây ra có thể đang bị phóng đại, và lịch sử kinh tế cho thấy điều ngược lại thường xảy ra .Công nghệ không xóa sổ việc làm, mà tái tạo chúng theo cách mới.
AI không xóa sổ việc làm mà đang tái định hình thị trường lao động
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh chóng và làm dấy lên lo ngại về một làn sóng thất nghiệp trên diện rộng, Bank of America (BofA) đưa ra quan điểm trái ngược: nỗi sợ “ngày tận thế việc làm” do AI gây ra đang bị phóng đại. Theo ngân hàng này, lịch sử kinh tế cho thấy công nghệ hiếm khi làm giảm tổng số việc làm trong dài hạn, mà chủ yếu tái cấu trúc cách con người làm việc và tạo ra những ngành nghề hoàn toàn mới.
Nhìn lại gần một thế kỷ phát triển kinh tế, BofA chỉ ra một dữ liệu mang tính nền tảng: khoảng 60% công việc hiện nay ở Mỹ không hề tồn tại vào năm 1940. Điều này không chỉ phản ánh sự thay đổi mạnh mẽ của thị trường lao động mà còn cho thấy bản chất thích nghi liên tục của nền kinh tế trước các làn sóng công nghệ mới.
Các ngành nghề như kỹ sư dữ liệu, chuyên gia an ninh mạng, chuyên viên điện toán đám mây hay quản lý nền tảng số đều là sản phẩm trực tiếp của kỷ nguyên số. Trước đây, những vị trí này hoàn toàn không tồn tại vì chưa có đủ công nghệ và nhu cầu thị trường. Nhưng khi nền kinh tế chuyển sang số hóa, chúng trở thành những mắt xích quan trọng.
Sự bùng nổ của AI có thực sự cướp đi việc làm của lao động toàn cầu?
Theo BofA, điều này không phải là hiện tượng mới. Trong các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây như cơ giới hóa nông nghiệp, điện khí hóa hay sự ra đời của máy tính cá nhân, thị trường lao động đều trải qua cùng một quy luật: một số công việc biến mất nhưng nhiều công việc mới xuất hiện với giá trị cao hơn.
Ngân hàng này ước tính khoảng 840 triệu việc làm trên toàn cầu, tương đương gần 25%, sẽ chịu ảnh hưởng trực tiếp từ AI. Tuy nhiên, phần lớn không bị thay thế hoàn toàn mà được “tăng cường” nhờ công nghệ. AI trở thành công cụ hỗ trợ giúp con người làm việc nhanh hơn, chính xác hơn và hiệu quả hơn thay vì trực tiếp thay thế họ.
Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cũng đưa ra kết luận tương tự khi cho rằng chỉ khoảng 2,3% việc làm toàn cầu có nguy cơ bị tự động hóa hoàn toàn, trong khi 13% sẽ được nâng cao năng suất nhờ AI. Điều này cho thấy tác động chính của AI nằm ở việc thay đổi cách làm việc chứ không phải xóa bỏ việc làm.
Từ đó, BofA kết luận rằng AI đang thúc đẩy một quá trình tái cấu trúc lao động quy mô lớn, nơi con người và máy móc cùng phối hợp để tạo ra giá trị mới thay vì cạnh tranh trực tiếp.
Tác động thực tế của AI: giữa cơ hội tăng trưởng và thách thức bất bình đẳng
Dù mang quan điểm tương đối lạc quan, BofA cũng thừa nhận rằng AI không phải là một làn sóng công nghệ “vô hại”. Sự xuất hiện của các hệ thống AI thế hệ mới, đặc biệt là “agentic AI” những mô hình có khả năng tự lập kế hoạch và thực hiện chuỗi nhiệm vụ phức tạp đang làm thay đổi sâu sắc cách doanh nghiệp vận hành.
Khác với các công cụ AI trước đây vốn chỉ hỗ trợ phân tích hoặc gợi ý.Hiện na các hệ thống mới có thể thực hiện nhiều nhiệm vụ liên tiếp như viết mã lập trình, xử lý dữ liệu, điều phối quy trình làm việc và hỗ trợ ra quyết định. Điều này khiến ranh giới giữa công cụ hỗ trợ và lao động thay thế ngày càng trở nên mờ nhạt.
Một số nhà kinh tế cho rằng ví dụ lịch sử như máy ATM không còn phản ánh đầy đủ thực tế hiện nay. Dù ATM từng không làm giảm số lượng nhân viên ngân hàng trong dài hạn, nhưng các công nghệ mới hơn như ngân hàng số và smartphone đã khiến nhiều vị trí giao dịch viên giảm mạnh. Điều này cho thấy tốc độ thay đổi hiện nay nhanh hơn đáng kể so với trước đây.
BofA dự báo công nghệ có thể mở rộng quy mô kinh tế và việc làm
Tuy nhiên, BofA vẫn nhấn mạnh vai trò của các ví dụ như ATM hay Excel để chứng minh rằng công nghệ không chỉ phá hủy việc làm mà còn mở rộng quy mô kinh tế. Excel giúp kế toán xử lý dữ liệu nhanh hơn, còn ATM giúp ngân hàng mở rộng mạng lưới thay vì thu hẹp nhân sự.
Một khái niệm quan trọng được nhắc đến là “nghịch lý Jevons”. Theo đó, khi công nghệ giúp giảm chi phí của một dịch vụ, nhu cầu sử dụng dịch vụ đó thường tăng mạnh. Trong bối cảnh AI, điều này có thể làm tăng nhu cầu ở các lĩnh vực như luật, tài chính, marketing và tư vấn, từ đó tạo thêm việc làm mới theo cách gián tiếp.
Dù vậy, mặt trái của AI cũng ngày càng rõ ràng. Lợi ích từ công nghệ này có xu hướng tập trung vào các doanh nghiệp lớn và nhóm lao động có kỹ năng cao, trong khi lao động phổ thông hoặc lao động trẻ dễ bị thu hẹp cơ hội việc làm. Một số nghiên cứu còn cho thấy khoảng 75% người lao động mất việc do AI có thể không đủ điều kiện nhận trợ cấp thất nghiệp, đặt ra thách thức lớn về an sinh xã hội.
Trong các dự báo dài hạn, BofA cho rằng mô hình “công ty một người” có thể trở nên phổ biến. Nhờ AI, một cá nhân có thể vận hành toàn bộ hoạt động kinh doanh từ marketing, kế toán đến chăm sóc khách hàng mà trước đây cần cả một đội ngũ.
Một số tổ chức tư vấn thuộc nhóm Fortune 500 ước tính rằng tới 93% việc làm sẽ bị ảnh hưởng ở các mức độ khác nhau bởi AI, với giá trị kinh tế tiềm năng lên tới 4,5 nghìn tỷ USD. Điều này cho thấy AI không chỉ là công cụ hỗ trợ mà đang trở thành yếu tố tái định hình toàn bộ cấu trúc nền kinh tế toàn cầu.
Tóm lại, thay vì đặt câu hỏi “AI có cướp việc làm hay không”, vấn đề quan trọng hơn là nền kinh tế và người lao động sẽ thích nghi nhanh đến mức nào trước làn sóng công nghệ này. Lịch sử cho thấy công nghệ luôn tạo ra việc làm mới, nhưng AI lại có tốc độ và phạm vi ảnh hưởng lớn hơn bất kỳ cuộc cách mạng công nghệ nào trước đây, khiến quá trình thích nghi trở thành thách thức lớn nhất trong giai đoạn hiện tại.
*Nguồn : Fortune
