Câu chuyện của anh Mạnh có thể khiến nhiều người nghĩ rằng AI đang lấy mất việc làm của con người. Tuy nhiên, những nghiên cứu mới nhất cho thấy bức tranh thực tế phức tạp hơn rất nhiều. AI đúng là đang thay đổi thị trường lao động, nhưng không đơn thuần theo hướng thay thế con người hàng loạt.
AI tác động gần 20% lực lượng lao động
Theo báo cáo "Trí tuệ nhân tạo tạo sinh và việc làm tại Việt Nam: Mức độ tác động tới thị trường lao động và các khuyến nghị chính sách" do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố trong tháng 6/2026, khoảng 11,5 triệu lao động Việt Nam, tương đương cứ 5 người thì có một người, đang làm những công việc có khả năng chịu tác động của trí tuệ nhân tạo tạo sinh GenAI (AI có khả năng tạo ra văn bản, hình ảnh, âm thanh, video hoặc mã lập trình theo yêu cầu của người dùng). Con số này cho thấy AI đã bắt đầu ảnh hưởng tới quy mô rất lớn của thị trường lao động.
Tuy nhiên, ILO không cho rằng AI sẽ tạo ra làn sóng thất nghiệp trên diện rộng. Theo tổ chức này, kịch bản có khả năng xảy ra nhất là AI làm thay đổi nội dung công việc, chứ không phải thay thế hoàn toàn người lao động. ILO nói tại Việt Nam, khoảng 1 triệu lao động đang làm những công việc có tính chuẩn hóa rất cao và có nguy cơ bị AI thay thế hoàn toàn, tương đương dưới 2% lực lượng lao động. Tỷ lệ này thấp hơn so với một số quốc gia trong khu vực như Indonesia, Philippines hay Thái Lan. Nói cách khác, phần lớn người lao động sẽ vẫn có việc làm, nhưng cách họ làm việc sẽ thay đổi.
Tuy vậy, không phải ngành nghề nào cũng chịu tác động giống nhau. Theo ILO, nhóm hỗ trợ hành chính, văn thư có nguy cơ chịu ảnh hưởng lớn nhất, khi gần hai phần ba số vị trí có khả năng được AI tự động hóa một phần tác vụ. Các ngành tài chính - bảo hiểm, bán buôn - bán lẻ, thông tin - truyền thông cũng nằm trong nhóm chịu tác động mạnh của GenAI.
Hà Nội, TP.HCM và Đà Nẵng là ba địa phương tập trung nhiều việc làm chịu ảnh hưởng nhất, do đây là những trung tâm kinh tế và dịch vụ lớn của cả nước.
Báo cáo cũng chỉ ra một thực tế khác: phụ nữ chịu tác động nhiều hơn nam giới. Tỷ lệ việc làm chịu ảnh hưởng của AI ở lao động nữ là 24,1%, trong khi ở nam giới là 17,8%. Theo ILO, nguyên nhân chủ yếu đến từ việc lao động nữ tập trung nhiều ở các vị trí hành chính, văn phòng và dịch vụ - những công việc có tính lặp lại cao, xử lý nhiều văn bản và dữ liệu nên AI có thể hỗ trợ hoặc thay thế một phần khá dễ dàng.
Nếu anh Nguyễn Đức Mạnh là một ví dụ về người bị tác động trực tiếp bởi AI thì ở nhiều nơi khác, AI lại đang trở thành "trợ lý" mới của người lao động. Chị Nguyễn Thị Hằng, cán bộ UBND phường Yên Sở, cho biết trước đây mỗi lần cần làm banner hay áp phích tuyên truyền, chị thường phải thuê người thiết kế. Hiện nay, chỉ cần nhập yêu cầu (prompt) vào công cụ AI, sau vài phút chị đã có bản thiết kế gần hoàn chỉnh để chỉnh sửa và in ấn.
Anh Nguyễn Minh Hòa, biên tập viên của một đài truyền hình, sử dụng đồng thời ChatGPT, Gemini và Claude cho các công việc khác nhau. ChatGPT giúp lên ý tưởng và xây dựng kịch bản, Gemini hỗ trợ tổng hợp thông tin, tạo hình ảnh còn Claude được dùng để lập bảng biểu, phân chia công việc và xử lý dữ liệu. "Công việc nhàn hơn trước rất nhiều", anh cho hay.
Ở góc độ doanh nghiệp, anh Trần Minh Phúc, chủ một doanh nghiệp kinh doanh đồ điện, cho biết đang chi hơn 5 triệu đồng mỗi tháng để sử dụng nhiều nền tảng AI phục vụ quản trị doanh nghiệp, marketing, bán hàng và quản trị nhân sự. Theo anh Phúc, khoản chi này “hoàn toàn xứng đáng” vì AI giúp doanh nghiệp tiết kiệm đáng kể thời gian, giảm nhiều công việc thủ công và nâng cao hiệu quả quản lý.
Ba câu chuyện với ba vị trí khác nhau cho thấy AI không chỉ lấy đi một số công việc, mà còn tạo ra một cách làm việc hoàn toàn mới. Ở nhiều doanh nghiệp, điều thay đổi không phải là số lượng nhân viên, mà là năng suất của mỗi nhân viên. Một người hôm nay có thể hoàn thành khối lượng công việc trước đây cần hai hoặc ba người cùng thực hiện.
Một nghiên cứu cho biết người lao động Việt Nam đang tiếp nhận AI rất nhanh. Khảo sát Lực lượng lao động toàn cầu năm 2025 của PwC (mạng lưới doanh nghiệp cung cấp dịch vụ kiểm toán và tư vấn toàn cầu) chi nhánh Việt Nam cho thấy người lao động Việt Nam đang tiếp nhận AI với tốc độ nhanh hơn đáng kể so với mặt bằng chung thế giới.
83% người lao động Việt Nam cho biết đang sử dụng AI trong công việc, trong khi tỷ lệ trung bình toàn cầu là 69%. 38% sử dụng AI tạo sinh hằng ngày, cao gấp hơn hai lần mức trung bình toàn cầu. Đối với đa số người dùng, AI không còn chỉ là công cụ công nghệ mới mà đã trở thành một phần trong công việc hằng ngày. 90% người sử dụng AI cho biết công nghệ này giúp cải thiện cả năng suất lẫn chất lượng công việc.
Những con số này cho thấy thay vì né tránh AI, phần lớn người lao động Việt Nam đang lựa chọn học cách sử dụng công nghệ để làm việc hiệu quả hơn. Dẫu vậy, quá trình chuyển đổi cũng kéo theo nhiều áp lực mới.
Theo khảo sát của PwC, khoảng 40% người lao động Việt Nam đang chịu áp lực tài chính; 58% cảm thấy mệt mỏi trong công việc. Thế hệ Gen Z bày tỏ nhiều lo ngại hơn về sự ổn định nghề nghiệp trong bối cảnh AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi. Điều đó phản ánh một thực tế: nỗi lo lớn nhất của người lao động không còn là AI có xuất hiện hay không, mà là bản thân có đủ kỹ năng để theo kịp sự thay đổi hay không.
Cuộc cạnh tranh mới là về kỹ năng
Dù tiếp cận từ những góc độ khác nhau, cả ILO và PwC đều đưa ra một thông điệp chung: chìa khóa để thích ứng với AI nằm ở kỹ năng của người lao động.
Theo PwC, 75% người lao động Việt Nam mong muốn được học tập và nâng cao kỹ năng để đáp ứng yêu cầu mới của công việc. Đồng thời, 74% cho biết họ đã được doanh nghiệp tạo điều kiện tiếp cận các chương trình đào tạo.
Về phía chính sách, ILO khuyến nghị Việt Nam tăng cường quản trị AI, hoàn thiện hệ thống theo dõi thị trường lao động, thúc đẩy ứng dụng AI có trách nhiệm, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi số, đồng thời đầu tư mạnh hơn vào đào tạo và phát triển kỹ năng cho người lao động, nhất là những nhóm dễ bị tổn thương. Điều này cũng đồng nghĩa lợi thế cạnh tranh trong những năm tới sẽ không chỉ nằm ở kinh nghiệm hay bằng cấp, mà còn ở khả năng học hỏi liên tục và sử dụng AI như một công cụ để tạo ra giá trị mới.
Bà Sinwon Park, Giám đốc Quốc gia Văn phòng ILO tại Việt Nam cho rằng Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để biến trí tuệ nhân tạo tạo sinh thành động lực thúc đẩy năng suất và việc làm thỏa đáng. Tuy nhiên, lợi ích và rủi ro sẽ không được phân bổ đồng đều, trong đó phụ nữ phải đối mặt với mức độ tác động bởi GenAI cao hơn.
“Để quá trình chuyển đổi này diễn ra đúng hướng, chúng ta cần hành động quyết liệt ngay từ bây giờ: củng cố quản trị AI phù hợp với các tiêu chuẩn lao động, đầu tư vào nâng cao kỹ năng cho người lao động, bảo đảm người lao động có tiếng nói trong quá trình đưa AI vào nơi làm việc”, bà nói trong báo cáo của ILO.
Bà Park khuyến nghị chính phủ hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa ứng dụng AI có trách nhiệm để nâng cao năng suất gắn với việc làm, thiết lập các biện pháp bảo vệ để quá trình đổi mới công nghệ diễn ra công bằng và bao trùm.
Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số, các chính sách chủ động và rộng khắp đóng vai trò then chốt để bảo đảm lợi ích của GenAI được chia sẻ rộng rãi và không một người lao động nào bị bỏ lại phía sau.
Những ngày này, thay vì ngồi trước màn hình máy tính chỉnh sửa từng chi tiết của một bản thiết kế, anh Nguyễn Đức Mạnh dành phần lớn thời gian ở trang trại mới tại Thanh Hóa, chuẩn bị cho một công việc hoàn toàn khác. AI đã khép lại chặng đường nhiều năm gắn bó với nghề thiết kế của anh. Nhưng cũng chính sự thay đổi ấy buộc anh phải bắt đầu một hành trình mới.
Không phải người lao động nào cũng sẽ phải chuyển nghề như anh Mạnh. Nhiều người đang tận dụng AI để làm việc nhanh hơn, hiệu quả hơn và tạo ra nhiều giá trị hơn. Song thị trường lao động Việt Nam rõ ràng đã bước sang một giai đoạn mới. AI có thể thay thế một số công việc, đồng thời mở ra những cơ hội mới. Nhưng điều công nghệ đang thay đổi trước tiên không phải là số lượng việc làm, mà là cách con người làm việc.
Với anh Nguyễn Đức Mạnh, sự thay đổi ấy đã đến sớm hơn nhiều người khác. Còn với hàng triệu lao động Việt Nam, câu hỏi không còn là AI có thay đổi công việc hay không, mà là mỗi người sẽ thích nghi với sự thay đổi đó như thế nào.
