
Trong thời đại số, "tôn sư trọng đạo" không mất đi. Nó đang chuyển từ sự phục tùng uy quyền tri thức sang sự kính trọng nhân cách và năng lực dẫn dắt - Ảnh: NAM TRẦN
Mỗi dịp 20-11, người đầu tiên hiện lên trong ký ức tôi luôn là mẹ.
Mẹ từng là hiệu trưởng Trường cao đẳng Kinh tế TP.HCM trước khi nghỉ hưu. Dù mẹ đã đi xa, năm nào vào ngày này, hoa và quà của trường vẫn được gửi về nhà trang trọng. Nhưng điều tôi nhớ nhất về mẹ lại là những buổi tối thời tiểu học, dưới ánh đèn bàn, mẹ kiên nhẫn kèm tôi từng phép tính.
Mẹ ký đầu đau lắm. Hễ tôi lơ đễnh, làm bài cẩu thả vì tính chủ quan, nghĩ mình biết tuốt, mẹ lại cốc cho một cái. Cú ký đầu năm xưa theo tôi suốt cuộc đời như một lời răn: việc càng tưởng đơn giản càng đòi hỏi sự cẩn trọng.
Nếu mẹ dạy tôi sự chỉn chu thì cha mở cho tôi cánh cửa vào thế giới con chữ. Cha thường dặn: một bài văn có sức sống phải mang dấu ấn riêng, không thể rập khuôn, sáo rỗng. Nhờ lời dặn ấy, năm 1982, cậu học trò lớp 5 ở Thủ Đức vào được đội tuyển học sinh giỏi văn của huyện rồi đi thi cấp thành phố. Đó là bài học vỡ lòng để tôi hiểu: muốn được nhớ đến, phải dám cất lên tiếng nói của riêng mình.
Ở trường, tôi nhớ mãi cô Tánh, giáo viên chủ nhiệm lớp 3. Cô chọn tôi làm lớp trưởng. Từ hôm đó, tôi hiểu mình phải học cho đàng hoàng và làm gương cho các bạn. Niềm tin của cô buộc tôi cố gắng để xứng đáng và đó cũng là lần đầu tôi biết thế nào là trách nhiệm với người khác. Nghĩ về cô, tôi biết ơn biết bao thầy cô ở mái trường đã lặng lẽ trao cho học trò không chỉ kiến thức mà còn những niềm tin như thế.
Lớn lên trong một gia đình có truyền thống sư phạm, cha mẹ là giảng viên, cô chú phần lớn theo nghề giáo, nhiều bạn bè gắn bó với bục giảng, tôi luôn kính trọng nghề thầy. Vì thế, sau này có nhiều dịp chia sẻ với sinh viên và người trẻ, tôi vẫn lúng túng mỗi khi được gọi là "thầy". Với tôi, danh xưng ấy là lời nhắc phải sống và làm việc sao cho xứng đáng.
Những người thầy từ đời sống
Càng đi qua nhiều thăng trầm, tôi càng thấm thía rằng những người thầy lớn của đời người không chỉ ở trường lớp. Có những người chưa một lần cầm phấn nhưng đã dạy tôi những bài học làm người sâu sắc. Tôi gọi họ là những "người thầy xã hội".
Đó là những người sếp cũ, đồng nghiệp, đối tác mà tôi có dịp quan sát, từ cách đối nhân xử thế đến cách dấn thân vì cộng đồng. Có người giúp tôi hiểu rằng sự khắt khe, khi xuất phát từ thiện ý, cũng là một cách bao dung để người khác trưởng thành.
Có người chẳng nói một lời giáo huấn, nhưng sự tử tế, bản lĩnh và tận tâm của họ đã là bài học sống động nhất. Họ không chấm điểm, không gạch mực đỏ dưới lỗi sai. Họ dạy bằng trải nghiệm, bằng những lần vấp ngã và cách đứng dậy sau dông bão.
Khi người thầy không còn độc quyền tri thức
Nhìn lại những người thầy trong đời mình rồi nhìn vào lớp học hôm nay, tôi thấy một cuộc dịch chuyển lớn. Hàng ngàn năm qua, đạo lý "tôn sư trọng đạo" gắn liền với sự khan hiếm tri thức. Người thầy là cánh cửa để học trò bước vào thế giới chữ nghĩa. Vì thế, sự kính trọng dành cho thầy có phần là sự ngưỡng vọng trước người nắm giữ kiến thức.
Trí tuệ nhân tạo đang phá vỡ thế độc quyền ấy. Chỉ với một chiếc điện thoại, một học sinh trung học đã có trong tay "gia sư AI" kiên nhẫn suốt ngày đêm, giải một bài toán trong vài giây, tóm tắt cả chồng sách bằng vài câu lệnh. Nếu người thầy chỉ dừng ở việc truyền đạt thông tin theo lối đọc - chép, máy móc sẽ làm tốt hơn. Và khi vai trò cung cấp kiến thức bị san phẳng, đạo lý "tôn sư trọng đạo" theo lối cũ cũng đứng trước thử thách.

Từ năm 2017 đến nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xét chọn, tôn vinh 2.206 nhà giáo tiêu biểu - Ảnh: MOET
Nhưng chính ở điểm gãy này, giá trị bền vững của người thầy lại hiện lên rõ nhất.
AI có thể chỉ ra một bước giải sai, nhưng không thay được cú ký đầu nghiêm khắc mà đầy yêu thương của mẹ, thứ đã rèn cho tôi thói quen cẩn trọng.
AI có thể viết một bài văn trôi chảy trong tích tắc, nhưng không thay được lời dặn của cha: phải dám tìm tiếng nói riêng giữa muôn vàn khuôn mẫu.
Và thuật toán dù thông minh đến đâu cũng không trao được cho ta sức đề kháng trước nghịch cảnh như những "người thầy xã hội" đã dạy tôi.
Trong thời đại số, "tôn sư trọng đạo" không mất đi. Nó đang chuyển từ sự phục tùng uy quyền tri thức sang sự kính trọng nhân cách và năng lực dẫn dắt.
Người thầy hôm nay không đứng trên bục cao để ban phát thông tin, mà bước xuống đồng hành cùng học trò. Thầy dạy trò biết phản biện cả câu trả lời của AI, biết phân biệt thật giả, và giữ vững la bàn đạo đức để không bị công nghệ dắt đi.
Thầy Thiện, giáo viên chủ nhiệm lớp 9 của tôi, từng ghi vào trang lưu bút câu nói của đại văn hào Goethe: "Mọi lý thuyết đều màu xám, chỉ có cây đời mãi mãi xanh tươi".
Đi qua hơn nửa đời người, giữa thời đại tri thức nằm gọn trong lòng bàn tay, tôi càng tin: công nghệ giúp con người đi nhanh hơn, nhưng chỉ những người thầy đích thực mới giúp thế hệ trẻ biết mình nên đi về đâu.
Nhân ngày 20-11, xin tri ân cha mẹ, thầy cô và những "người thầy xã hội" đã gieo vào tôi tri thức, nhân cách và giữ cho cây đời trong tôi mãi xanh tươi.
Link nội dung: https://phunuvathoidaivn.com/tu-cu-ky-dau-cua-me-den-nguoi-thay-thoi-ai-a221548.html