Tổ chức mạng lưới đại học theo mô hình đô thị đa trung tâm

Đại học Quốc gia TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Di dời có thực sự giảm áp lực đô thị?

Chủ trương di dời một số trường đại học khỏi nội thành đã được đặt ra từ lâu. Mục tiêu giảm áp lực dân số, giao thông và hạ tầng là có cơ sở. Nhiều trường thiếu diện tích, không gian nghiên cứu và điều kiện đào tạo hiện đại. Khuôn viên vùng ven thuận lợi cho giảng đường, phòng thí nghiệm và khu thực hành. Nhưng hiệu quả phải được đánh giá trên toàn đô thị, không chỉ bằng diện tích đất giải phóng.

Không phải cứ đưa trường ra xa trung tâm là tự động giảm áp lực đô thị. Nhiều trường đã hiện diện lâu năm trong khu dân cư ổn định, gắn với giao thông, nhà ở, thương mại, dịch vụ và cơ sở thực tập. Sự hiện diện ấy tạo hệ sinh thái nơi sinh viên, giảng viên, doanh nghiệp và cộng đồng tương tác. Trường đại học còn góp phần tạo sức sống cho khu vực.

Nhiều sinh viên sống cùng gia đình hoặc thuê nhà gần trường, đồng thời cần tiếp cận việc làm và nơi thực tập. Nếu trường chuyển ra ngoại thành nhưng nơi cư trú không dịch chuyển tương ứng, nhu cầu đi lại giữa trung tâm và vùng ven có thể tăng. Khi giao thông công cộng chưa phủ kín, chuyến đi vẫn phụ thuộc một phần vào xe máy, ô tô cá nhân. Áp lực có thể chuyển sang các trục kết nối nội thành với ngoại thành.

Nghiên cứu của Sun, Guo và Yin đăng trên Growth and Change năm 2023, dựa trên khảo sát năm 2017 với 1.673 sinh viên tại 37 khuôn viên ở Thượng Hải. Nghiên cứu xem xét chuyến đi phục vụ hoạt động tự hoàn thiện năng lực như thực tập, học tập bổ trợ, không phải hành trình từ nhà đến lớp. Kết quả cho thấy sinh viên ở khuôn viên ngoại ô, xa trung tâm, sử dụng đất đơn chức năng và ít giao thông công cộng thực hiện ít chuyến đi hơn, đồng thời đi xa hơn để tiếp cận cơ hội. Nhóm ở khuôn viên đô thị, có sử dụng đất hỗn hợp và tiếp cận trung tâm, tàu điện tốt hơn, có nhiều chuyến đi ngắn hơn.

Kotoula và cộng sự năm 2018 khảo sát sinh viên tại Xanthi, Hy Lạp, sau khi trường chuyển đến địa điểm biệt lập hơn. Nghiên cứu cho thấy khoảng cách, thời gian, chi phí và an toàn ảnh hưởng đến lựa chọn đi lại.

Kinh nghiệm quốc tế: đa dạng mô hình, chung một nguyên tắc

Các đô thị lớn không áp dụng một công thức duy nhất buộc mọi trường ở trung tâm hoặc chuyển ra ngoại thành. Điều đáng tham khảo là cách tổ chức cơ sở theo chức năng và bảo đảm kết nối đô thị.

Tokyo cho thấy đại học có thể tổ chức nhiều cơ sở. Đại học Tokyo duy trì Hongo, Komaba và Kashiwa; hai cơ sở đầu ở Tokyo, còn Kashiwa thuộc tỉnh Chiba. Hongo tập trung đào tạo chuyên ngành, sau đại học; Komaba gắn với giáo dục đại cương, nghiên cứu liên ngành; Kashiwa phát triển khoa học tiên phong. Có thể duy trì cơ sở trong đô thị, đồng thời phát triển cơ sở vùng ven cho chức năng phù hợp.

Tại Hong Kong, City University of Hong Kong đặt khuôn viên ở Kowloon Tong, khu vực mật độ cao, kết nối hệ thống MTR. 

Trường cho biết khuôn viên cách ga Kowloon Tong khoảng năm phút đi bộ. Đại học vẫn có thể hoạt động trong đô thị dày đặc nếu tiếp cận bằng đường sắt, xe buýt thuận tiện. Giá trị vị trí nằm ở khả năng kết nối với nơi ở và hoạt động của người học.

Đại học Quốc gia Singapore (NUS) có khuôn viên Kent Ridge ngoài trung tâm thương mại. Trường tổ chức xe buýt nội bộ trong khuôn viên, kết nối với ga MRT Kent Ridge và các tuyến xe buýt công cộng từ những ga lân cận. Cơ sở ngoại vi chỉ hiệu quả khi có giao thông kết nối và điều kiện sinh hoạt.

Các trường hợp khác nhau về quy mô, thể chế, không thể sao chép nguyên trạng. Tuy nhiên, chúng gợi ra nguyên tắc: đánh giá vị trí đại học trong quan hệ với cấu trúc đô thị, nơi cư trú, việc làm, dịch vụ và giao thông.

TP.HCM cần mạng lưới đại học đa trung tâm

Trong định hướng đô thị đa trung tâm, TP.HCM nên tổ chức lại mạng lưới đại học theo đặc điểm từng trường, ngành đào tạo và khu vực, thay vì di dời đồng loạt. Có thể xem xét ba nhóm giải pháp.

Thứ nhất, duy trì và tái cấu trúc cơ sở có vị trí thuận lợi trong đô thị hiện hữu. Với trường lâu đời, gắn bó cộng đồng và tiếp cận giao thông công cộng tốt, cần đánh giá phương án cải tạo, nâng cấp, sử dụng đất hiệu quả trước khi di dời. 

Có thể tổ chức lại không gian, phát triển công trình theo chiều cao phù hợp, dùng chung hạ tầng, bổ sung thư viện, phòng nghiên cứu. Một số cơ sở có thể tập trung đào tạo sau đại học, nghiên cứu, hợp tác doanh nghiệp hoặc đổi mới sáng tạo; đồng thời cải thiện lối đi bộ và kết nối metro, xe buýt.

Khuôn viên Đại học Quốc gia TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Thứ hai, phát triển cơ sở mới tại cửa ngõ và trung tâm đô thị mới. Các khu vực phía Đông, Tây, Bắc và Nam cần được nghiên cứu dựa trên kết nối liên vùng, quỹ đất, nhu cầu đào tạo và định hướng kinh tế. 

Cụm đại học không nên chỉ có giảng đường, ký túc xá mà cần tích hợp viện nghiên cứu, doanh nghiệp, nhà ở sinh viên, nhà cho thuê, thương mại, dịch vụ, y tế và không gian công cộng. Vị trí cần gắn với đường sắt đô thị, đường sắt liên vùng và xe buýt. Đây là điều kiện vận dụng TOD, để đại học trở thành động lực hình thành trung tâm tri thức và việc làm.

Thứ ba, khuyến khích mô hình một trường có nhiều cơ sở chuyên biệt. Cơ sở trung tâm đảm nhận hoạt động cần tiếp cận đô thị cao, giao lưu học thuật, hợp tác doanh nghiệp và đào tạo sau đại học. Cơ sở vùng ven phù hợp với ngành cần xưởng thực hành, phòng thí nghiệm và diện tích nghiên cứu lớn. 

Mô hình phải có phân công chức năng rõ, quản trị thống nhất, chương trình liên thông và lịch học hợp lý để hạn chế di chuyển giữa các cơ sở trong ngày. Chỉ áp dụng khi đem lại lợi ích đào tạo và hiệu quả đô thị.

Nhà ở sinh viên và giao thông công cộng phải là cấu phần thiết yếu của quy hoạch đại học, nhất là tại vùng ven. Ký túc xá cần được đầu tư, nhưng không thể giả định mọi sinh viên đều muốn hoặc có thể ở nội trú. 

Cần phát triển nhà cho thuê phù hợp, dịch vụ thiết yếu và tuyến xe buýt kết nối khu dân cư, nhà ga với trường. Với cơ sở hiện hữu, cần quản lý giờ cao điểm, điểm đón trả và khuyến khích đi bộ, xe đạp, phương tiện công cộng.

Trước mỗi quyết định di dời, cần đánh giá nơi cư trú của sinh viên, giảng viên; thời gian, chi phí, phương tiện đi lại; tiếp cận giao thông công cộng; hạ tầng nơi tiếp nhận; nhu cầu sử dụng đất; tác động đến cộng đồng, dịch vụ; chi phí đầu tư, vận hành và chuyển đổi khu đất cũ. Cần so sánh phương án giữ lại, cải tạo, mở rộng, phân tách chức năng hoặc di dời từng phần. Đánh giá phải tính tổng nhu cầu đi lại và chi phí xã hội toàn mạng lưới.

Đại học không chỉ đào tạo mà còn góp phần tạo sức sống, năng lực cạnh tranh và bản sắc đô thị. 

TP.HCM không nhất thiết chọn giữa giữ tất cả trường ở nội thành và đưa tất cả ra ngoại thành. Thành phố cần mạng lưới đại học đa cơ sở, phân bố hợp lý, kết nối với các trung tâm mới. Quy hoạch tốt là bố trí mỗi chức năng ở nơi phù hợp, bảo đảm tiếp cận và hiệu quả xã hội.