Chúng ta dạy con làm đúng, hay dạy con tránh bị phạt?

Ảnh: msutoday.msu.edu

“Đội mũ vào con, không công an phạt!”

Một câu nhắc quen thuộc. Người lớn nói vội trước giờ đưa con đến trường, rồi cúi xuống cài quai mũ, nổ máy, hòa vào dòng xe buổi sáng. Trong sự tất bật ấy vẫn có tình thương: cha mẹ muốn con đội mũ, muốn chuyến đi an toàn, muốn kịp giờ học.

Nhưng điều đọng lại trong đầu đứa trẻ có thể chỉ là: phải đội mũ vì có công an.

Vậy nếu không có công an thì sao?

Dạy con hiểu vì sao phải làm đúng

Một câu nhắc không quyết định cách sống của một con người. Nhưng những lời nhắc được lặp lại suốt tuổi thơ sẽ dần tạo nên cách trẻ hiểu về điều đúng và điều sai. Nếu lý do luôn là “kẻo bị phạt”, trẻ có thể quen nhìn quanh xem ai đang giám sát trước khi tự hỏi việc mình làm có gây hại hay không.

“Đừng vứt rác, người ta nhìn thấy bây giờ”.

“Đi đứng cẩn thận, camera ghi lại đấy”.

“Không được làm thế, cô giáo biết thì sao?”.

Chúng ta mong con ngoan nhưng đôi khi trong cách dạy hằng ngày, chúng ta lại đặt ánh mắt của người khác vào vị trí mà lẽ ra cần dành cho ý thức của chính con.

Văn hóa pháp quyền hiểu gần gũi là khi sự tôn trọng pháp luật trở thành ý thức tự giác và thói quen sống. Con người làm đúng vì hiểu giá trị của việc ấy, biết quý sự an toàn của mình và tôn trọng quyền lợi của người khác.

Sợ bị phạt có thể giúp một người dừng lại trước hành vi sai. Điều đó cần thiết nhưng sẽ có những đoạn đường vắng, những góc khuất và những lúc chẳng ai kiểm tra. Khi ấy, điều giữ chúng ta lại là gì?

Đó có thể là sự hiểu biết - vượt đèn đỏ có thể khiến một người khác không kịp trở tay, là lòng tự trọng -thứ không thuộc về mình thì không lấy hay là sự quan tâm - tiếng ồn của mình có thể phá giấc ngủ của một em bé hoặc người đang ốm.

Những điều ấy cần được vun đắp từ nhỏ, qua lời giải thích và cách sống của người lớn.

“Đội mũ nhé con. Nếu chẳng may bị ngã, mũ sẽ giúp bảo vệ đầu con".

Vẫn là một lời nhắc ngắn, nhưng đứa trẻ được trao một lý do để hiểu. Chiếc mũ gắn với sự an toàn của con, với mong muốn con được trở về nhà lành lặn sau mỗi chuyến đi. Khi lớn hơn, con còn có thể hiểu rằng quy định chung được đặt ra để bảo vệ nhiều người như mình.

Cha mẹ phải làm gương cho con

Dẫu vậy, trẻ không chỉ nghe những gì chúng ta nói. Trẻ còn ngồi ngay sau lưng, nhìn rất rõ cách chúng ta sống.

Bố vừa dặn con phải chấp hành luật giao thông, đến ngã tư lại vượt đèn vì “muộn rồi”. Mẹ nhắc con biết chờ đến lượt, nhưng khi đông người lại kéo con chen lên trước. Người lớn yêu cầu con trung thực, rồi nhờ con nói với khách rằng mình không có nhà.

Trẻ có thể chưa biết phản bác, nhưng trẻ đang quan sát và học. Con học rằng nguyên tắc có thể được bỏ qua khi mình đang vội; rằng sự tiện lợi của mình đôi khi được đặt cao hơn lượt chờ của người khác; rằng điều người lớn yêu cầu chưa chắc là điều người lớn thực hiện.

Bởi vậy, dạy con làm đúng cũng là một lời nhắc dành cho chính cha mẹ.

Có hôm đưa con đi học muộn, chúng ta vẫn dừng đèn đỏ. Có lúc vô tình làm sai, chúng ta nói: “Bố sai rồi”, “Mẹ xin lỗi”. Một lời nhận lỗi như thế không làm cha mẹ nhỏ đi trong mắt con. Nó giúp con hiểu rằng ai cũng có thể mắc lỗi, và ai cũng cần chịu trách nhiệm về việc mình làm.

Đứa trẻ được lớn lên cùng những điều nhất quán ấy sẽ có một chỗ dựa để lựa chọn, kể cả khi cha mẹ không còn ở bên nhắc nhở.

Để con tự giác, người lớn cũng cần kiên nhẫn với câu hỏi “Tại sao?”. Tại sao phải dừng khi đường không có xe? Tại sao nhặt được tiền lại phải tìm người trả? Tại sao phải chờ đến lượt dù mình chỉ cần làm một việc rất nhanh?

Đó là những cơ hội để nói với con về cuộc sống chung: mình không thể nhìn hết mọi nguy hiểm; người mất tiền có thể đang rất lo; người đứng trước cũng có công việc và thời gian đáng được tôn trọng.

Không phải lần nào trẻ cũng hiểu ngay, cũng không phải cứ giải thích dịu dàng là có thể bỏ qua mọi vi phạm. Con vẫn cần những giới hạn rõ ràng và hậu quả phù hợp khi cố tình làm sai. Nhưng bên cạnh giới hạn, hãy cho con cơ hội hiểu, nhận lỗi và sửa chữa.

Sự tự giác lớn lên từng chút một như thế. Rồi sẽ đến ngày con tự đi học, tự lái xe, tự quyết định những việc mà cha mẹ không thể biết hết. Chúng ta không thể đứng ở mọi ngã tư, đọc mọi tin nhắn hay có mặt trong từng lựa chọn của con.

Điều có thể gửi theo con là những thói quen đã được bồi đắp, những lý do con từng được lắng nghe và hình ảnh cha mẹ đã sống đúng với lời mình dạy.

Có lẽ, một ngày nào đó, trên đường đi học về, con sẽ tự dừng xe trước đèn đỏ dù ngã tư đang vắng. Không có cha mẹ bên cạnh, cũng chẳng có ai nhắc nhở. Con chỉ lặng lẽ chờ đèn xanh rồi đi tiếp, như một việc bình thường.

Cha mẹ có thể chẳng bao giờ biết đến khoảnh khắc ấy. Nhưng đó hẳn là điều chúng ta vẫn mong khi dạy con mỗi ngày: con biết giữ an toàn cho mình, biết nghĩ đến người khác, cả khi đã đi xa khỏi vòng tay cha mẹ.

Văn hóa pháp quyền được nuôi dưỡng từ những lời nhắc giản dị và lớn lên trong những lựa chọn như thế, khi con làm đúng luật vì hiểu rằng điều đó giữ gìn bình yên cho mình và cho người khác, chứ không chỉ vì sợ bị phạt.

Nguyễn Đức Hùng

Người bán bánh mì được thừa kế hơn 171 tỷ đồng từ triệu phú thân thiết

MỸ - Người bán bánh mì kẹp thịt được thừa kế 5 triệu bảng Anh (hơn 171 tỷ đồng) từ triệu phú thân thiết. Dù có được số tài sản khủng, ông vẫn tiếp tục công việc bán hàng trên đường phố quen thuộc.

Cả thôn gác việc nương rẫy, vui như Tết trong tiệc mừng Ngày hội Đại đoàn kết

Tạm gác việc nương rẫy, đông đảo các hộ dân ở vùng quê tỉnh Lâm Đồng chung tay góp kinh phí tổ chức tiệc liên hoan mừng Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc.

Chuyến đi 1 giờ thành hành trình sinh tử gần 100 ngày giữa Thái Bình Dương

MICRONESIA - Chín thành viên trong một gia đình lên thuyền cho chuyến đi dự kiến chỉ kéo dài 1 giờ để lấy nhu yếu phẩm. Tuy nhiên, bất ngờ xảy ra, chuyến đi biến thành cuộc chiến sinh tồn kéo dài gần 100 ngày trên Thái Bình Dương.