Có doanh nghiệp trả 70 triệu đồng/tháng để hút thợ xây, nhà thầu khác bất lực nhìn người lao động rời đi

- Thưa ông, ngành xây dựng đang đón một làn sóng đầu tư rất lớn, từ cao tốc, sân bay đến các dự án đô thị, công nghiệp. Đây có phải thời kỳ thuận lợi nhất của các nhà thầu sau nhiều năm khó khăn?

Ông Nguyễn Quốc Hiệp: Ngành xây dựng đang bước vào một trạng thái hoàn toàn khác so với khoảng 10 năm trước. Nếu trước đây các nhà thầu phải cạnh tranh để giành việc thì hiện nay bài toán lại là có đủ năng lực để làm hết số việc đang có hay không.

Khoảng 10 năm trước, nguồn vốn đầu tư còn hạn chế, số lượng dự án không nhiều, trong khi năng lực thi công của các doanh nghiệp tương đối lớn. Cung năng lực nhà thầu vượt cầu thị trường, khiến cạnh tranh trong đấu thầu chủ yếu xoay quanh giá. Không ít doanh nghiệp chấp nhận bỏ giá rất thấp để có công trình, duy trì hoạt động và giữ chân người lao động.

Bây giờ thì ngược lại. Đầu tư công tăng mạnh, hàng loạt dự án cao tốc, sân bay, cảng biển, đô thị và công nghiệp đồng loạt triển khai. Doanh số của nhiều doanh nghiệp nhà thầu năm 2026 đã tăng so với năm 2025, cho thấy lượng công việc rất lớn.

Có thể nói, trước kia là không có công việc, không có công trình, nhưng đến bây giờ thì quá nhiều công việc và không đủ lực làm.

- Có nghĩa là cơ hội đã đến, nhưng không phải doanh nghiệp nào cũng đủ sức tận dụng?

Đúng vậy. Có việc không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có thể nhận hết. Đằng sau mỗi hợp đồng còn là bài toán về vốn, thiết bị, nhân sự và năng lực tổ chức thi công.

Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC).

Đặc biệt, năng lực ở đây không chỉ là máy móc hay quy mô tài chính mà trước hết là con người. Khi nhiều công trường cùng lúc triển khai, nhân lực kỹ thuật trở thành một trong những nguồn lực khan hiếm nhất.

Các doanh nghiệp lớn có tiềm lực tài chính thường dễ dàng hơn trong việc thu hút lao động bằng lương và chế độ đãi ngộ. Trong khi đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp nhiều khó khăn hơn trong tuyển dụng, giữ chân người lao động.

Có những gói thầu trúng là biết trước thua lỗ

- Một nghịch lý khác là doanh nghiệp có việc nhưng lại không muốn nhận thầu, theo ông là vì sao?

Vấn đề lớn nằm ở hệ thống định mức, đơn giá. Nhiều dự án đầu tư công hiện vẫn được lập dự toán trên cơ sở định mức, đơn giá xây dựng từ trước, trong khi chi phí thực tế trên thị trường đã tăng đáng kể.

Đơn giá nhân công là ví dụ điển hình. Định mức hiện nay có thể chỉ khoảng 350.000-357.000 đồng/ngày công, trong khi chi phí thực tế mà doanh nghiệp phải trả cho nhiều vị trí lao động kỹ thuật có thể lên tới 800.000 đồng đến 1 triệu đồng/ngày.

Chênh lệch giữa giá tính toán và giá thực tế như vậy khiến bài toán hiệu quả của nhà thầu trở nên rất khó khăn ngay từ thời điểm quyết định tham gia đấu thầu. Có những gói thầu được đưa ra mời nhưng không có nhà thầu tham gia, bởi doanh nghiệp xác định ngay từ đầu rằng nếu nhận thầu thì sẽ thua lỗ.

- Một gói thầu không có nhà thầu tham gia, phải chăng đã phản ánh vấn đề ngay từ khâu lập dự toán?

Đây là vấn đề cần nhìn nhận nghiêm túc. Nếu giá gói thầu thấp hơn đáng kể so với chi phí thực tế, việc trúng thầu không còn đồng nghĩa với cơ hội kinh doanh mà có thể trở thành một khoản lỗ được định trước.

Không chỉ nhân công, giá vật tư, vật liệu cũng tạo ra áp lực tương tự. Các cơ chế bù giá, hệ số điều chỉnh hay bù phần chênh lệch hiện có vẫn chưa theo kịp hoàn toàn diễn biến giá thực tế.

Doanh nghiệp muốn tận dụng được làn sóng đầu tư công phải cân đối được quân lực của mình, đồng thời tính toán rất kỹ hiệu quả từng gói thầu. Bài toán hiện nay không còn là giành được công việc bằng mọi giá, mà là lựa chọn công việc có thể làm và có thể có lãi.

Thợ xây lành nghề có nơi được trả 70 triệu đồng/tháng

- Ông đề cập tình trạng thiếu nhân lực xây dựng. Vì sao một ngành vốn dựa nhiều vào lao động phổ thông lại rơi vào cảnh thiếu người nghiêm trọng như vậy?

Thiếu lao động đang xảy ra ở nhiều ngành, nhưng xây dựng có những đặc điểm riêng khiến khó khăn trở nên nghiêm trọng hơn.

Lao động xây dựng dịch chuyển sang khu công nghiệp, khiến nhà thầu ngày càng khó tuyển người giữa làn sóng dự án bùng nổ.

Trước đây, ngành xây dựng dựa nhiều vào lao động nông nhàn. Thợ xây, thợ phụ và các tổ đội từ nông thôn có thể được huy động đến công trường. Nguồn lao động này tương đối sẵn có nên doanh nghiệp vẫn đáp ứng được nhu cầu thi công.

Nhưng sau Covid-19, nguồn cung ấy thay đổi rõ rệt. Rất nhiều người chuyển sang làm việc tại các khu công nghiệp ở địa phương vì được làm gần nhà, đỡ phải di chuyển và bớt vất vả hơn so với công trường.

Trong khi đó, từ giữa năm ngoái đến nay, số lượng dự án triển khai rất lớn, từ đầu tư công đến đầu tư tư nhân. Nhu cầu tăng lên nhưng nguồn nhân công từng cung cấp cho ngành lại giảm đi. Xây dựng vừa thiếu người do nhu cầu phát triển, vừa thiếu do lực lượng lao động dịch chuyển sang ngành khác.

- Có thông tin một số nhà thầu sẵn sàng trả mức lương rất cao để thu hút nhân lực. Ông có thể chia sẻ cụ thể hơn về cuộc đua này?

Khi thiếu người, doanh nghiệp phải có chính sách đãi ngộ để thu hút lao động. Nhưng điều tôi lo ngại là những mức chào lương tăng đột biến có thể làm xáo trộn lực lượng thi công của các nhà thầu khác.

Có doanh nghiệp trả khoảng 28-30 triệu đồng/tháng cho thợ lành nghề hoặc người vận hành máy. Đây đã là mức cao so với khả năng chi trả của họ. Nhưng khi nơi khác đưa ra mức 65-70 triệu đồng, doanh nghiệp rất khó giữ người.

Đây là những ví dụ tôi gặp trên thị trường, không phải mức lương phổ biến của toàn ngành. Tuy nhiên, khoảng cách quá lớn có thể khiến những công nhân vốn gắn bó với một nhà thầu chuyển sang công trường khác, kéo theo doanh nghiệp đang thiếu người lại mất thêm lực lượng nòng cốt.

Đơn vị tuyển dụng với mức lương cao chưa chắc có thể duy trì công việc cho những lao động ấy lâu dài. Nếu chỉ thu hút người để đáp ứng một giai đoạn cao điểm, thị trường sẽ tiếp tục biến động khi nhu cầu thay đổi.

Đây là biểu hiện cạnh tranh thiếu lành mạnh cần được xem xét. Có doanh nghiệp vừa tuyển được người, đến cuối tháng họ đã thông báo chuyển việc vì nơi khác trả cao hơn rất nhiều. Trong điều kiện như vậy, nhà thầu rất khó lập kế hoạch nhân lực ổn định và bảo đảm tiến độ công trình.

Vấn đề này thực tế đã được nhiều thành viên VACC nêu ra và hiệp hội cũng đã có kiến nghị gửi tới Chính phủ. Ở nhiều nước, họ có ủy ban giám sát rất chặt chẽ và có chế tài rất rõ ràng.

Giao mỏ cho nhà thầu nhưng chưa hết vướng mắc

- Ngoài nhân công, vật liệu đang là một trong những điểm nghẽn lớn nhất của các dự án hạ tầng. Cơ chế giao mỏ trực tiếp cho nhà thầu đã được đặt ra, tại sao vẫn chưa giải quyết triệt để?

Vật liệu rời phục vụ các dự án hạ tầng có tính đặc thù bởi nhà thầu không thể đơn giản tìm nguồn thay thế ở bất kỳ đâu. Các dự án lớn cần khối lượng vật liệu rất lớn, trong khi nguồn cung phụ thuộc vào quy mô, công suất và thủ tục khai thác của từng mỏ.

Dù dự án đã được chuẩn bị, nhà thầu vẫn có nguy cơ thiếu vật liệu để thi công đúng tiến độ.

Dù cơ chế giao mỏ trực tiếp cho nhà thầu đã được đặt ra để tháo gỡ khó khăn, việc triển khai trên thực tế vẫn chưa thực sự rốt ráo.

Nhà thầu không chỉ cần được giao quyền khai thác mà còn phải xử lý đồng thời các vấn đề về giải phóng mặt bằng, đền bù, giá đền bù, quy mô mỏ và công suất khai thác.

Có trường hợp quy mô, công suất hoặc trữ lượng của mỏ không đáp ứng đúng nhu cầu dự án. Dù dự án đã được chuẩn bị, nhà thầu vẫn có nguy cơ thiếu vật liệu để thi công đúng tiến độ. Chỉ cần một mắt xích trong quá trình cấp phép hoặc đưa mỏ vào khai thác bị chậm, tiến độ thi công và chi phí của nhà thầu đều có thể bị ảnh hưởng.

- Vậy theo ông, cần thay đổi gì về cơ chế quản lý mỏ để giải quyết điểm nghẽn này?

Tôi cho rằng cần sớm điều chỉnh các quy định liên quan đến khoáng sản theo hướng tách bạch hơn giữa hoạt động quản lý tài nguyên và nhu cầu vật liệu phục vụ các dự án xây dựng.

Cần sớm điều chỉnh Luật Khoáng sản, theo hướng các mỏ cung cấp vật liệu xây dựng được phân loại là mỏ vật liệu, thay vì xếp vào danh mục khoáng sản, để thuận lợi hơn cho việc khai thác và cung ứng vật liệu.

Nếu giao mạnh hơn cho địa phương quản lý, hoặc để cơ quan chuyên môn của địa phương xác định nhu cầu, quy mô và khả năng cung ứng, thủ tục có thể được rút ngắn. Tuy nhiên, điều này cũng đòi hỏi cơ chế phối hợp rõ ràng giữa chính quyền địa phương và nhà thầu.

Nhiều nhà thầu lớn không phải doanh nghiệp tại địa phương nơi dự án triển khai. Vì vậy, nếu mọi thủ tục về vật liệu đều phải đi qua nhiều cấp, nhiều khâu, thời gian xử lý có thể tiếp tục trở thành một điểm nghẽn.

- Áp lực giải ngân đầu tư công đang giúp tiến độ thanh toán cho nhà thầu cải thiện. Đây có phải điểm sáng đáng kể trong bức tranh hiện nay?

Đây là một điểm sáng. Áp lực giải ngân vốn đầu tư công khiến tiến độ thanh toán hiện nay nhanh hơn đáng kể so với trước. Nhà thầu đã có thể được thanh toán theo khối lượng thực hiện ở mức khoảng 75-80% giá trị khối lượng, tùy từng dự án. So với trước kia, đây là tiến bộ rất lớn.

Tuy nhiên, với đặc thù ngành xây dựng, doanh nghiệp thường phải bỏ tiền trước để mua vật liệu, trả lương nhân công, huy động thiết bị và duy trì hoạt động trên công trường. Vì vậy, tỷ lệ thanh toán càng cao thì áp lực vốn lưu động càng giảm.

Các nhà thầu mong muốn tỷ lệ thanh toán có thể được nâng lên khoảng 85-90%. Trong đó, 90% sẽ là mức lý tưởng, còn 85% cũng giúp doanh nghiệp dễ xoay vòng vốn hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các dự án hạ tầng có quy mô lớn, thời gian thi công kéo dài và lượng vốn doanh nghiệp phải ứng trước rất lớn.

Nhưng thanh toán nhanh hơn chỉ giúp cải thiện dòng tiền, còn khả năng tạo lợi nhuận vẫn phụ thuộc vào giá hợp đồng và khả năng kiểm soát chi phí.

Vấn đề nhân lực ngành xây dựng cần được nhìn nhận là cấp thiết trong bối cảnh hiện nay.

- Thông điệp quan trọng nhất lúc này ông muốn gửi tới các bên là gì?

Tôi cho rằng vấn đề nhân lực ngành xây dựng cần được nhìn nhận là cấp thiết. Chúng ta bàn nhiều về đầu tư, vốn và tiến độ, nhưng phải có con người mới thực hiện được những mục tiêu đó. Nếu không chuẩn bị nguồn nhân lực, đến khi công trình chậm mới xử lý thì đã muộn.

Cần có chính sách tổng thể về phát triển con người, từ đào tạo đến điều kiện làm việc và khả năng duy trì đội ngũ. Chính sách tài chính phải đi cùng năng lực thực hiện.

Nguồn vốn dù lớn đến đâu cũng cần người làm để chuyển thành công trình. Đó là điều phải tính ngay từ đầu.

- Xin cảm ơn ông!