Ông Trần Tài Triển năm nay đã ngoài 70. Năm 2016, hai vợ chồng ông dồn 1,2 tỷ đồng mua căn hộ hơn 50 m² ở tòa CT12B, khu Kim Văn - Kim Lũ, làm chốn dưỡng già. Năm ngoái có người trả 3 tỷ đồng, ông không bán. “Tôi đã quen ở đây rồi”, ông nói với phóng viên.
Giờ đây, tòa nhà của ông nằm trong 12 dự án liên quan Tập đoàn Mường Thanh mà thành phố Hà Nội vừa thông qua cơ chế xử lý, và ông thừa nhận chưa từng nghĩ có ngày gia đình mình đứng trước nguy cơ phải rời đi.
Ông Triển không phải trường hợp cá biệt. Cả 12 dự án chỉ được phép có 6.759 căn hộ, nhưng thực tế có 24.943 căn. Ở HH Linh Đàm, quy hoạch cho phép 27 tầng, có tòa lên tới 41 tầng. Thừa ra 14 tầng, như một tòa chung cư cỡ vừa đặt chồng lên nóc.
Quy hoạch và thực tế tại 12 dự án; số tầng minh họa trường hợp HH Linh Đàm. (Đồ họa: Gemini)
Hàng ngàn căn hộ không phép vẫn được bán
Người có lỗi đầu tiên là chủ đầu tư. Doanh nghiệp đã chủ động xây vượt, bán vượt và thu tiền từ từng mét vuông vượt phép. Nhưng một con voi không tự chui qua lỗ kim. Mỗi tòa nhà cao thêm mười mấy tầng phải đi qua rất nhiều cánh cửa: quy hoạch, cấp phép, thanh tra, nghiệm thu, đấu nối điện nước, mua bán và cho dân vào ở.
Năm 2019, trả lời đại biểu Quốc hội, Bộ Xây dựng cho biết đoàn thanh tra của Bộ rời HH Linh Đàm cuối năm 2014 khi chưa thấy vượt tầng, các tầng vượt phép mọc lên từ giữa năm 2015.
Năm 2016, Thanh tra TP Hà Nội kết luận 9 dự án vi phạm nghiêm trọng quy hoạch. Sai phạm đã được nhìn thấy, được ghi thành văn bản. Vậy mà cư dân vẫn lần lượt tới ở, vẫn sinh con đẻ cái, vẫn chờ sổ suốt một thập kỷ.
Tổ hợp chung cư HH Linh Đàm (phường Hoàng Liệt, Hà Nội) gồm 12 tòa nhà thuộc các cụm HH1, HH2, HH3 và HH4, được xây dựng trên khu đất rộng hơn 42.000m².
Đến nay, trách nhiệm hình sự của người quản lý mới được xác định ở một dự án, với năm cựu cán bộ cấp phường và quận. Không ai đòi kết tội thay cơ quan tố tụng. Nhưng người dân có quyền được nghe câu trả lời cho từng cánh cửa ấy: ai đã mở, ai đã thấy mà không đóng lại.
Chị Tô Thị Dung ký hợp đồng mua nhà năm 2014, cả nhà dành dụm khoảng 10 năm để trả nợ. “Chúng tôi mua bán đàng hoàng, có công chứng, giấy tờ rõ ràng như thế” , chị nói.
Anh Cao Thanh Bình làm lao động tự do, vay khắp nơi để mua nhà, đến giờ vẫn chưa trả xong. Anh Vũ Quốc Việt làm bảo vệ công trường, thu nhập hơn 10 triệu đồng mỗi tháng, nuôi cha gần 80 tuổi và mẹ nằm liệt giường đã 5 năm. “Tôi rất hoang mang, chẳng biết nên làm thế nào” , anh nói.
Cư dân HH Linh Đàm không khỏi lo lắng trước thông tin phải di dời.
Lỗi của họ là đã tin. Tin vào tờ hợp đồng có công chứng, vào khoản vay ngân hàng, có người vay từ gói tín dụng ưu đãi 30.000 tỷ đồng của Nhà nước, vào hóa đơn thuế, vào ánh điện sáng trong căn hộ được bàn giao đàng hoàng.
Riêng 519 hộ ở CT6 Kiến Hưng đã nộp hơn 59 tỷ đồng thuế giá trị gia tăng vào ngân sách. Không ai trong họ được đọc hồ sơ thanh tra. Họ chỉ nhìn thấy những gì bộ máy cho phép họ nhìn thấy. “Nếu biết sai phạm, tôi sẽ không mua” , một cư dân khác nói. Câu nói giản dị ấy là bản tự bào chữa đầy đủ nhất.
Người mua không có lỗi, không phải chịu thiệt hại
Điều đáng trân trọng là chính quyền thành phố đã nói đúng điều cần nói. Sáng 28/10, tại cuộc họp HĐND TP Hà Nội thông qua Nghị quyết Quy định cơ chế, chính sách đặc thù và biện pháp khắc phục hậu quả để giải quyết tồn tại vi phạm về đất đai, trật tự xây dựng gắn với cải tạo, chỉnh trang đô thị tại một số công trình, dự án trên địa bàn thành phố đã liệt kê 12 dự án, đều liên quan đến các doanh nghiệp do ông Lê Thanh Thản đại diện, quản lý, sở hữu, góp vốn hoặc hợp tác đầu tư.
Phó Chủ tịch Thường trực UBND thành phố Hà Nội Dương Đức Tuấn nói rõ một nguyên tắc: đảm bảo khách quan, công khai, minh bạch, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân, người mua nhà không có lỗi không phải chịu thiệt hại.
“Không chịu thiệt hại” nghĩa là số tiền bồi thường phải đủ để một gia đình làm lại mái nhà. Người phải di dời được ưu tiên mua nhà khác, nhưng vẫn là mua, phải trả tiền. Ông Triển mua căn hộ 1,2 tỷ đồng, người ta từng trả ông 3 tỷ. Nếu chỉ hoàn lại giá trên hợp đồng 10 năm trước, ông sẽ không mua nổi một chỗ ở tương đương, và thiệt hại lại rơi xuống đúng người mà nghị quyết đã cam kết bảo vệ.
Sau hơn một thập kỷ vận hành, HH Linh Đàm đã hình thành cộng đồng dân cư đông đúc, với nhiều gia đình gắn bó từ những ngày đầu nhận nhà.
“Không chịu thiệt hại” nghĩa là tiền phải đến trước, việc rời nhà đến sau. Nghị quyết đã quy định người dân bàn giao căn hộ trong 90 ngày kể từ khi nhận đủ tiền; nếu chủ đầu tư không trả, thành phố dùng nguồn bảo đảm nghĩa vụ hoặc cưỡng chế tài sản doanh nghiệp. Những cam kết ấy cần được thực thi nhanh, công khai, để vụ việc không kéo dài như CT6, khởi tố từ năm 2019 đến nay vẫn chưa có bản án.
Và “không chịu thiệt hại” cũng nghĩa là không ai bị buộc ở lại trong một khối nhà mất an toàn. Nhưng nơi nào phải phá, nơi nào được giữ, căn cứ phải được công khai để người dân hiểu và tin.
Hà Nội có đủ lý do để lập lại trật tự ở 12 dự án này. Nhưng pháp luật chỉ thực sự công bằng khi người trả giá phải là người vi phạm, chứ không phải người đã tin vào một quy trình quản lý.
Quyền lực công không được đo bằng số tầng bê tông có thể cắt bỏ, mà bằng việc những người như ông Triển, chị Dung, anh Việt có được đảm bảo lợi ích đến cùng hay không.
Một ông lão đã ngoài 70 không cần một căn hộ giá 3 tỷ đồng. Ông chỉ cần được ở yên nơi mình “đã quen”, hoặc nếu buộc phải đi, thì được biết vì sao mình phải đi, nhận đủ tiền để có một chỗ ở tương đương rồi mới phải dọn nhà. Giữ được điều giản dị ấy, nghị quyết sẽ không chỉ lập lại trật tự đô thị, mà còn lập lại niềm tin, đảm bảo được tính công bằng, nhân văn.