Quy hoạch TP.HCM tầm nhìn 100 năm: Phồn vinh, đáng sống và phát triển bền vững

Xác định cực tăng trưởng mới chỉ là bước đầu. Thành phố cần làm rõ chức năng, lợi thế cạnh tranh, quy mô đầu tư và mối liên hệ giữa từng cực - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Với diện tích khoảng 6.772km², gồm 168 đơn vị hành chính, thành phố được dự báo có khoảng 18 triệu dân năm 2030, 25 triệu dân năm 2045 và hơn 27 triệu dân năm 2050.

Quy hoạch mở ra không gian phát triển rộng lớn, đồng thời đặt ra yêu cầu quản trị phức tạp hơn. Tầm nhìn 100 năm không thể chỉ đo bằng diện tích, dân số hay tốc độ tăng trưởng. Giá trị cuối cùng phải là một thành phố phồn vinh, có năng lực cạnh tranh quốc tế, đáng sống và phát triển bền vững qua nhiều thế hệ.

Theo tôi, để hiện thực hóa mục tiêu đó, TP.HCM cần tập trung vào ba định hướng: tổ chức không gian kinh tế có sức cạnh tranh; lấy con người làm trung tâm; và biến giá trị quy hoạch thành nguồn lực, động lực phát triển.

Kiến tạo thành phố phồn vinh, có năng lực cạnh tranh quốc tế

Quy hoạch xác lập mô hình siêu đô thị đa cực, đa trung tâm, gồm năm cực động lực, năm trung tâm vệ tinh, năm hệ liên kết chiến lược và mười vùng quản trị phát triển. Đây là bước chuyển từ tư duy cộng gộp địa bàn sau hợp nhất sang tổ chức một chỉnh thể thống nhất, có phân công chức năng và liên kết chặt chẽ.

Năm cực động lực gồm lõi Sài Gòn - Chợ Lớn - Thủ Thiêm với dịch vụ tài chính quốc tế; cực đổi mới sáng tạo phía Đông; công nghiệp - logistics phía Bắc; cảng biển - thương mại tự do - công nghiệp năng lượng phía Nam; đô thị - giáo dục - y tế phía Tây. Năm trung tâm vệ tinh gồm Côn Đảo, Long Hải - Hồ Tràm, Hóc Môn - Củ Chi, Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên.

Xác định cực tăng trưởng mới chỉ là bước đầu. Thành phố cần làm rõ chức năng, lợi thế cạnh tranh, quy mô đầu tư và mối liên hệ giữa từng cực; tránh dàn trải nguồn lực hoặc địa phương nào cũng phát triển mọi ngành. Ưu tiên phải dành cho lĩnh vực tạo giá trị gia tăng cao, việc làm chất lượng và sức lan tỏa vùng.

Giao thông công cộng khối lượng lớn, đường sắt đô thị và phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) cần trở thành cấu trúc dẫn dắt không gian. TOD không nên chỉ là tăng mật độ xây dựng quanh nhà ga, mà phải tạo khu đô thị thuận tiện, giảm phụ thuộc phương tiện cá nhân và nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

Lấy con người làm trung tâm, xây dựng đô thị đáng sống

Chất lượng sống của người dân phải là thước đo cuối cùng của mọi quyết định quy hoạch và đầu tư. Mục tiêu đến năm 2045, TP.HCM trở thành một trong những thành phố đáng sống nhất thế giới đòi hỏi thành phố phải cải thiện thực chất môi trường sống, bảo đảm người dân được tiếp cận thuận lợi với các dịch vụ thiết yếu. Ùn tắc, ngập nước, ô nhiễm, thiếu cây xanh và chênh lệch tiếp cận dịch vụ phải được giải quyết bằng những giải pháp tổng thể.

Chỉnh trang đô thị, cải tạo chung cư cũ và di dời nhà ở ven kênh rạch phải gắn với bảo đảm quyền lợi, sinh kế và sự gắn kết cộng đồng. Tái định cư không thể chỉ là bố trí căn hộ thay thế; người dân cần có điều kiện sống tốt hơn, thuận lợi tiếp cận việc làm, trường học, y tế và giao thông.

Giao thông công cộng khối lượng lớn, đường sắt đô thị và phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) cần trở thành cấu trúc dẫn dắt không gian - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Sông ngòi, kênh rạch, vùng ngập nước, cây xanh và không gian ven biển phải được xem là tài sản sinh thái chiến lược. Bảo vệ hệ thống tự nhiên, kiểm soát ngập, bảo đảm an ninh nguồn nước và thích ứng biến đổi khí hậu phải là nguyên tắc xuyên suốt.

TP.HCM muốn trở thành đô thị toàn cầu cần đặc biệt chú trọng tri thức, trọng dụng nhân tài, khuyến khích sáng tạo và bảo đảm cơ hội phát triển công bằng.

Thông qua quy hoạch mới là bước khởi đầu. Thách thức lớn hơn nằm ở tổ chức thực hiện: quy hoạch có tầm nhìn vẫn khó tạo chuyển biến nếu thiếu nguồn lực, cơ chế phối hợp và trách nhiệm rõ ràng. Quy hoạch không chỉ là công cụ quản lý không gian, mà còn phải là nền tảng kiến tạo giá trị và điều phối đầu tư.

Thành phố cần cụ thể hóa quy hoạch bằng chương trình hành động theo giai đoạn, gắn với chiến lược kinh tế - xã hội, kế hoạch sử dụng đất, đầu tư công và phát triển hạ tầng.

Một vấn đề quyết định là khai thác giá trị gia tăng từ đất đai do quy hoạch và đầu tư hạ tầng tạo ra. Nếu ngân sách và cộng đồng gánh chi phí, nhưng phần lớn giá trị tăng thêm chỉ thuộc về một số chủ thể, lợi ích phát triển sẽ thiếu công bằng và thành phố bỏ lỡ nguồn lực quan trọng.

Vì vậy cần hoàn thiện cơ chế thu hồi và chia sẻ hợp lý một phần giá trị tăng thêm từ đất đai, thông qua các công cụ như TOD, đấu giá quỹ đất, điều tiết quyền phát triển và hợp tác công tư. Nguồn lực thu được cần tái đầu tư cho giao thông công cộng, hạ tầng xã hội, không gian xanh, nhà ở phù hợp và chỉnh trang đô thị.

TP.HCM cần chuyển từ quản lý quy hoạch sang quản trị phát triển đô thị: bộ máy phối hợp hiệu quả, dữ liệu dùng chung, phân cấp gắn với trách nhiệm giải trình và giám sát tiến độ, kết quả.

Giá trị ấy chỉ được khẳng định khi không gian phát triển được tổ chức hợp lý, nguồn lực được khơi thông, dự án triển khai đúng tiến độ và chất lượng sống của người dân được cải thiện.

TP.HCM cần hướng tới đô thị phồn vinh, có năng lực cạnh tranh quốc tế, xã hội nhân văn, môi trường bền vững; nơi người dân thụ hưởng thành quả phát triển, nhân tài được trọng dụng và nguồn lực được sử dụng hiệu quả vì lợi ích chung.

Tầm nhìn 100 năm không phải lời hứa cho tương lai xa, mà là trách nhiệm bắt đầu từ quyết định hôm nay. Mỗi lựa chọn về quy hoạch, đầu tư và quản trị phải góp phần xây dựng thành phố tốt đẹp hơn cho thế hệ hiện tại và mai sau.