Phường, xã không có di tích, làm du lịch được không?

Nhà thờ Tân Định, phường Xuân Hòa, nơi thu hút nhiều du khách nước ngoài đến check-in khi đến TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Tôi hiểu sự lúng túng ấy. Nhiều người mặc định làm du lịch phải có chùa cổ, công trình tráng lệ hay thắng cảnh thiên nhiên. Không có những thứ đó, ta dễ nghĩ chẳng có gì để giới thiệu. 

Nhưng du khách ngày nay không đi xa chỉ để xem danh thắng, mà họ còn tìm kiếm trải nghiệm đáng nhớ. Điều đọng lại sau chuyến đi là câu chuyện được nghe, con người đã gặp và cảm giác hòa vào một nhịp sống khác.

Thay vì hỏi: "Địa phương mình có di tích gì?", câu hỏi đúng hơn nên là: "Nếu du khách có 3 giờ ở đây, ta cho họ xem, làm, nếm và nhớ điều gì?".

Du lịch không nhất thiết bắt đầu từ di tích

Nơi cảnh đẹp chưa chắc làm du lịch tốt; ngược lại, khu vực bình dị vẫn hút khách nếu biết kể chuyện và kết nối trải nghiệm. 

Talat Noi ở Bangkok hấp dẫn nhờ nhịp sống cộng đồng người Hoa: xưởng cơ khí cũ, đền miếu, tranh tường và cà phê hẻm. Khách đến để cảm nhận một khu phố đang chuyển mình. Chợ Lớn của TP.HCM cũng có chất liệu văn hóa sống động không kém.

Không phải nơi nào cũng cần thành điểm đến độc lập, nhưng mỗi nơi đều có thể rà soát nét đặc trưng để tham gia chuỗi liên kết chung. 

Một góc phố không di tích vẫn có thể sở hữu chợ truyền thống, món ngon đặc sản, tiệm nghề gia truyền hay nếp sống ven sông. Tài nguyên du lịch không chỉ là thứ được xếp hạng, mà chính là cách con người đang sống.

Vì sao có tiềm năng nhưng vắng khách?

Nhiều nơi bắt đầu bằng việc dựng cổng chào, tiểu cảnh na ná nhau, khiến khách ghé một lần rồi quên ngay. 

Trong khi đó, thứ khách cần lại rất thiết thực: đường dễ tìm, điểm đón tiếp rõ ràng, bãi đỗ xe, nhà vệ sinh sạch sẽ, giá minh bạch và người hỗ trợ kịp thời. 

Việc chỉ liệt kê rời rạc các điểm đến mà thiếu câu chuyện kết nối cũng khiến du khách bối rối.

Trước khi đầu tư, địa phương cần trả lời rõ 4 câu hỏi:

Khách mục tiêu là ai? Vì sao họ chọn nơi này thay vì điểm khác? Ai tổ chức và chịu trách nhiệm vận hành? Người dân sở tại hưởng lợi gì?

Chưa trả lời được 4 câu hỏi này, chưa nên vội xây dựng lớn hay quảng bá rầm rộ.

Du khách ăn uống trước chợ Bình Tây, TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Khung 1-3-5 để khởi động tinh gọn

Để bắt đầu, địa phương có thể áp dụng khung tiếp cận tinh gọn: Một câu chuyện - Ba trải nghiệm - Năm điều kiện nền tảng.

Một câu chuyện xuyên suốt: Giúp xâu chuỗi các điểm rời rạc thành hành trình liền mạch. Thay vì lập đề án dày cộp, hãy lập nhóm nòng cốt gồm cán bộ, người cao tuổi, chủ quán lâu năm, thợ thủ công và bạn trẻ. Họ cùng khảo sát, lắng nghe cư dân và đúc kết thông điệp định vị, ví dụ: "Nửa ngày sống cùng nhịp thở ven sông" hay "Khu phố tiệm nghề ba thế hệ". 

Ngay cả khó khăn như mùa lũ ở Tân Hóa (Quảng Bình) cũng thành mô hình du lịch độc đáo. Tuy nhiên, văn hóa không được dàn dựng gượng ép; cộng đồng phải là chủ thể quyết định câu chuyện của mình.

Ba trải nghiệm: Một tour hấp dẫn cần tối thiểu ba việc: Có điều để xem và nghe; Có việc để tự tay làm; Có món để nếm hoặc mua mang về.

Năm điều kiện nền tảng: Sản phẩm chỉ nên khai thác khi bảo đảm đủ 5 yếu tố: Dễ tìm; Dễ tiếp cận; Sạch sẽ và an toàn; Minh bạch giá cả, thời gian; Có người chịu trách nhiệm.

Làng Penglipuran ở Bali níu chân khách nhờ sự sạch sẽ và quy ước nghiêm ngặt. Khách có thể chấp nhận sự mộc mạc nhưng không bao giờ quay lại nơi nhếch nhác hay bị chặt chém.

Ngoài ra, có thể tạo thêm điểm nhấn bằng các phiên chợ cuối tuần hay đêm ẩm thực nhỏ.

Sức mạnh của người kể chuyện bản địa

Nếu chọn một yếu tố quyết định trải nghiệm, tôi chọn người hướng dẫn địa phương. Đi bộ quanh Sofia cùng người dẫn đường bản địa, tôi hiểu sâu sắc lịch sử qua ký ức người dân chứ không chỉ ngắm nhìn kiến trúc bên ngoài. 

Họ không cần là người nổi tiếng nhưng sự am hiểu địa phương và vốn sống đã tạo nên linh hồn cho điểm đến.

Địa phương hoàn toàn có thể xây dựng đội ngũ "đại sứ bản địa" từ cựu giáo viên, người cao tuổi, hay bạn trẻ yêu quê hương. 

Chính quyền phối hợp với ngành du lịch bồi dưỡng nghiệp vụ, chuẩn hóa nội dung thuyết minh và hỗ trợ cấp thẻ hướng dẫn viên tại điểm. Các phường lân cận cũng có thể liên kết dùng chung nhân lực để mở tour liên tuyến.

Chính quyền định hướng, người dân làm chủ

Chính quyền không nên làm thay thị trường hay biến mình thành công ty lữ hành. Vai trò phù hợp nhất là kết nối các bên, chỉnh trang hạ tầng, đặt quy tắc ứng xử, bảo đảm an ninh và tháo gỡ vướng mắc hành chính. Người dân đóng góp sản phẩm, nếp sống; doanh nghiệp giúp thiết kế, thương mại hóa tour tuyến.

Quan trọng nhất, người dân phải là người thụ hưởng xứng đáng. Nếu khách đến đông mà cư dân chỉ nhận lại tiếng ồn, rác thải và kẹt xe, sự phản đối sẽ xuất hiện. Du lịch bền vững phải trả lời được câu hỏi: Người dân địa phương có thực sự muốn đón khách quay lại hay không?

Không có di tích vẫn làm được du lịch. Du lịch chỉ thực sự sống khi khách muốn đến, người dân muốn đón và có người đủ tâm huyết biến các nét đẹp bình dị thành trải nghiệm vận hành dài lâu.