GS.TS Trần Minh Điển: Hiểu đúng quy định về hiến mô, tạng ở trẻ em

Thưa giáo sư, những ngày qua, một số quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi trong dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác khiến nhiều người lo ngại. Giáo sư nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

GS.TS Trần Minh Điển: Tôi cho rằng đây là vấn đề cần được giải thích đầy đủ, khoa học và minh bạch. Việc hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể không chỉ liên quan đến cơ hội điều trị, cứu sống người bệnh mà còn gắn với quyền con người, quyền trẻ em và những nguyên tắc cơ bản của đạo đức y học.

Trước hết, cần phân biệt rõ hai nội dung quan trọng của dự thảo Luật: hiến mô tái sinh ở trẻ em khi còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi đã chết não hoặc chết tuần hoàn. Đây là hai vấn đề khác nhau về bản chất y học cũng như điều kiện pháp lý.

Vậy giáo sư có thể giải thích rõ hơn về quy định cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh khi còn sống?

GS.TS Trần Minh Điển: Theo dự thảo Luật, mô tái sinh là những mô mà sau khi được lấy ra khỏi cơ thể, cơ thể vẫn có khả năng tiếp tục sản sinh hoặc phát triển để thay thế phần mô đã lấy. Một ví dụ điển hình trong y học là tế bào gốc tạo máu, có thể được thu thập từ tủy xương hoặc máu ngoại vi để điều trị một số bệnh hiểm nghèo. Khác với việc lấy đi một cơ quan như thận hoặc gan, tế bào tạo máu có khả năng tiếp tục được cơ thể sản sinh và phục hồi sau khi thu thập với số lượng, kỹ thuật phù hợp.

GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc BV Nhi T.Ư, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam.

Trong thực tiễn nhi khoa, có những trẻ mắc bệnh bạch cầu, suy tủy xương, thalassemia thể nặng hoặc suy giảm miễn dịch bẩm sinh cần ghép tế bào gốc tạo máu. Một số trường hợp, người anh hoặc chị mắc bệnh nặng, trong khi người em ruột chưa đủ 18 tuổi lại có mức độ tương hợp tốt nhất để hiến tế bào gốc. Nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp, việc cho phép người em hiến tế bào gốc tạo máu sau khi được đánh giá đầy đủ về sức khỏe và đáp ứng các điều kiện cần thiết có thể mang lại cơ hội điều trị, cứu sống người thân. Vì vậy, đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh trong một số trường hợp đặc biệt để điều trị cho người thân có cơ sở khoa học và ý nghĩa nhân văn.

Việc cho phép trẻ em hiến mô tái sinh có đồng nghĩa với việc trẻ có thể hiến thận, gan hoặc các cơ quan khác khi còn sống hay không?

GS.TS Trần Minh Điển: Cần nhấn mạnh rằng cho phép hiến mô tái sinh hoàn toàn không đồng nghĩa với việc cho phép lấy thận, gan hoặc các cơ quan lành của trẻ đang sống để ghép cho người khác.

Dự thảo Luật quy định cụ thể các điều kiện đối với từng nhóm tuổi, phạm vi người thân được nhận, sự đồng ý của trẻ và người đại diện, đồng thời yêu cầu tư vấn độc lập nhằm bảo đảm việc hiến mô là tự nguyện, không bị cưỡng ép.

Trên thế giới, Tổ chức Y tế Thế giới và các tổ chức chuyên môn quốc tế đã có những nguyên tắc, khuyến nghị về việc cho phép trẻ em hiến tế bào tái sinh trong phạm vi gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, với các điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt.

Chăm sóc bệnh nhi sau ghép tạng tại BV Nhi T.Ư.·

Một nội dung khác của dự thảo Luật là hiến mô, bộ phận cơ thể ở trẻ em sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn. Quy định này cần được hiểu như thế nào để tránh gây hiểu lầm?

GS.TS Trần Minh Điển: Đây là nội dung cần được giải thích rõ để tránh nhầm lẫn giữa hiến tạng sau khi chết và lấy tạng ở trẻ em đang sống. Theo dự thảo Luật, việc lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết chỉ được xem xét khi người đó đã được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo các tiêu chuẩn chuyên môn và quy định pháp luật. Đồng thời, việc hiến phải đáp ứng những điều kiện về nguyện vọng hiến và sự đồng ý của người đại diện hợp pháp.

Cần hiểu rằng chết não không phải là hôn mê sâu, cũng không phải tình trạng bệnh nặng hoặc nguy kịch. Chết não là tình trạng mất hoàn toàn và không thể phục hồi chức năng não, được xác định theo những tiêu chuẩn y học nghiêm ngặt. Một người bệnh đang hôn mê, dù tình trạng rất nặng, nhưng chưa được xác định chết não thì không thể được coi là người hiến tạng sau chết não.

Cơ chế nào giúp bảo đảm tính khách quan trong việc xác định chết não, chết tuần hoàn, thưa giáo sư?

GS.TS Trần Minh Điển: Dự thảo Luật quy định việc xác định chết não, chết tuần hoàn phải do Hội đồng chuyên môn thực hiện. Những người trực tiếp điều trị, tham gia vận động hiến hoặc thuộc kíp lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể không được tham gia Hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn của chính người hiến đó. Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm tính độc lập, khách quan và minh bạch trong quá trình xác định tình trạng tử vong.

Từ góc độ nhi khoa, việc mở rộng cơ hội hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết có ý nghĩa như thế nào đối với trẻ mắc bệnh hiểm nghèo?

GS.TS Trần Minh Điển: Trong thực tiễn nhi khoa, có nhiều trẻ mắc suy tim, suy gan, suy thận giai đoạn cuối mà ghép tạng là giải pháp điều trị cần thiết để duy trì sự sống. Đặc biệt, việc tìm được nguồn tạng hiến phù hợp cho trẻ nhỏ thường gặp nhiều khó khăn do yêu cầu về kích thước cơ quan, mức độ tương hợp và các điều kiện chuyên môn khác. Vì vậy, nguồn tạng hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, trong những trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật, có thể mang lại cơ hội sống cho những trẻ mắc bệnh hiểm nghèo.

GS.TS Trần Minh Diển (bên phải) trao đổi với đồng nghiệp về điều trị bệnh nhi hồi sức sau mổ

Theo giáo sư, những nguyên tắc nào cần được đặt lên hàng đầu khi xem xét việc hiến mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi?

GS.TS Trần Minh Điển: Tôi cho rằng điều quan trọng nhất là phải bảo vệ đồng thời quyền lợi của người bệnh cần được điều trị và của trẻ em có thể trở thành người hiến.

Đối với trẻ hiến mô tái sinh khi còn sống, việc hiến chỉ nên được xem xét khi có chỉ định điều trị rõ ràng, không có người hiến trưởng thành phù hợp, nguy cơ đối với sức khỏe của trẻ hiến đã được đánh giá đầy đủ và có sự đồng ý hợp lệ theo quy định pháp luật.

Việc đánh giá không chỉ dừng ở sức khỏe thể chất mà còn phải quan tâm đến tâm lý, khả năng nhận thức, quyền được thông tin và bày tỏ ý kiến của trẻ. Đặc biệt, cần bảo đảm trẻ không bị ép buộc hoặc chịu áp lực từ gia đình trong quá trình quyết định. Đối với việc hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, phải thực hiện đầy đủ các quy định về xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến, sự đồng ý của người đại diện và cơ chế giám sát độc lập. Mọi hoạt động hiến, lấy, ghép phải được thực hiện tại các cơ sở y tế đáp ứng đầy đủ điều kiện chuyên môn và pháp lý.

Làm thế nào để ngăn chặn nguy cơ ép buộc hoặc lợi dụng trẻ em trong quá trình hiến mô, bộ phận cơ thể?

GS.TS Trần Minh Điển: Theo tôi, việc bảo vệ trẻ em cần được thực hiện xuyên suốt từ khâu đánh giá sức khỏe, tư vấn, xác nhận sự đồng ý đến quá trình thực hiện và theo dõi sau hiến. Đối với trẻ hiến mô tái sinh khi còn sống, cần bảo đảm trẻ được cung cấp thông tin phù hợp, có cơ hội bày tỏ ý kiến và không bị cưỡng ép. Các điều kiện về sức khỏe, tâm lý và sự tự nguyện phải được xem xét đầy đủ.

Để các quy định này có thể triển khai hiệu quả trong thực tế, giáo sư cho rằng cần bổ sung những hướng dẫn nào?

GS.TS Trần Minh Điển: Để những quy định mang tính nhân văn của Luật được triển khai hiệu quả, sau khi Luật được Quốc hội thông qua, Chính phủ và Bộ Y tế cần sớm ban hành các nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành.

Trong đó, cần quy định cụ thể danh mục mô tái sinh được phép hiến ở người dưới 18 tuổi; điều kiện và quy trình đánh giá sức khỏe, tâm lý; việc bảo đảm quyền được thông tin, bày tỏ ý kiến và sự tự nguyện của trẻ; cơ chế tư vấn, giám sát độc lập; trách nhiệm chăm sóc và theo dõi sức khỏe sau hiến.

Đối với việc hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, cần hướng dẫn chặt chẽ quy trình xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến của người chưa thành niên, trách nhiệm của người đại diện và các điều kiện bảo đảm tính minh bạch, khách quan trong toàn bộ quá trình hiến, lấy, ghép. Đây là những điều kiện quan trọng để chính sách vừa phát huy giá trị nhân văn, vừa bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em.

Giáo sư muốn nhấn mạnh điều gì để người dân hiểu đúng về những quy định đang được đề xuất trong dự thảo Luật?

GS.TS Trần Minh Điển: Tôi muốn nhấn mạnh rằng tinh thần của chính sách này không phải là cho phép tùy tiện lấy mô, tạng ở trẻ em, mà là tạo thêm cơ hội điều trị, cứu sống những người bệnh hiểm nghèo trong những điều kiện được pháp luật quy định chặt chẽ. Trong quá trình đó, quyền lợi, sức khỏe, phẩm giá và sự an toàn của trẻ em phải luôn được đặt lên hàng đầu. Tôi tin rằng khi các quy định được giải thích đầy đủ, minh bạch, hoàn thiện trên cơ sở khoa học và thực hiện với cơ chế giám sát nghiêm ngặt, xã hội sẽ hiểu đúng hơn ý nghĩa nhân văn của dự thảo Luật.

Cảm ơn Giáo sư!