Chuyển từ "phát triển theo chiều rộng" sang "nâng cấp không gian lõi"
Quá trình đô thị hóa của Hà Nội nhiều năm gắn liền với việc mở rộng ra ngoại thành, hình thành hàng loạt khu đô thị mới giải quyết nhu cầu nhà ở và tạo quỹ đất phát triển. Tuy nhiên, nhiều khu vực nội đô và vùng đệm gần trung tâm phát triển manh mún, hạ tầng kỹ thuật và xã hội không theo kịp tốc độ tăng dân số đã tạo thành những điểm nghẽn.
Thực tế cho thấy, Hà Nội đang mở rộng khá mạnh ra các khu vực ngoại thành, chẳng hạn phía Đông với chuỗi siêu đô thị. Phía Bắc chuyển mình thành cực hội nhập gắn với sân bay Nội Bài định hình không gian đô thị dịch vụ, tài chính và logistics.
Phía Tây với định hướng Hòa Lạc trở thành đô thị khoa học – công nghệ. Khu vực này thu hút nhân lực chất lượng cao, doanh nghiệp công nghệ và dòng dân cư dịch chuyển. Phía Nam được thúc đẩy bởi Khu đô thị thể thao cùng các dự án dọc Quốc lộ 1A và vành đai 4.
Trong khi khu vực ngoại thành liên tục phát triển các đại đô thị, hạ tầng lớn thì trong khu vực nội đô nhiều nơi tái diễn tình trạng ùn tắc, ngập úng cục bộ, thiếu không gian công cộng, thiếu trường học và cơ sở y tế… Hà Nội buộc phải quay lại tổ chức lại không gian hiện hữu – nơi mật độ dân cư đã cao, hạ tầng đã quá tải nhưng vị trí lại có lợi thế kết nối lớn.
Chủ trương tái cấu trúc không gian vùng trung tâm theo hướng xanh, bền vững, gắn với mô hình phát triển định hướng giao thông công cộng (TOD) và "đô thị 15 phút" đang được cụ thể hóa qua nhiều dự án. Tái thiết trở thành xu hướng tất yếu của một đô thị lớn khi bước sang giai đoạn phát triển chất lượng.
Dự án đầu tiên trong kế hoạch tái thiết đô thị trung tâm là Dự án cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị Vĩnh Hưng khởi công ngày 28/8. Nằm tại trung tâm Hà Nội, chỉ cách Hồ Gươm khoảng 4 km, phường Vĩnh Hưng sở hữu vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng trong định hướng phát triển không gian đô thị.
Với diện tích tự nhiên khoảng 447 ha và dân số hiện hữu gần 80.000 người, đây là khu vực có tiềm năng, có dư địa để hình thành một không gian đô thị hiện đại, văn minh. Tuy nhiên trong suốt nhiều năm qua, Vĩnh Hưng phát triển chưa xứng với tiềm năng.
Tăng gấp 3,5 lần quỹ đất hạ tầng xã hội
Dự án tái thiết đô thị Vĩnh Hưng được triển khai nhằm hiện thực hóa chủ trương tái cấu trúc không gian vùng trung tâm theo mô hình phát triển xanh bền vững. Quỹ đất được ưu tiên bố trí không gian công cộng, công viên, cây xanh, mặt nước và hạ tầng giao thông.
Các khu tái thiết sẽ được tích hợp chặt chẽ với hệ thống đường sắt đô thị và không gian ngầm đa chức năng theo mô hình TOD (phát triển đô thị lấy định hướng giao thông công cộng), giảm áp lực giao thông và nâng chất lượng sống. Việc phát triển các không gian cao tầng được định hướng bố trí dọc các trục đại lộ chính nhằm tạo dựng bộ mặt đô thị hiện đại, đồng thời trực tiếp phục vụ chính sách tái định cư tại phường cho cư dân địa phương.
Dự kiến, khu vực được tái thiết rộng khoảng 206,1 ha tập trung đầu tư xây dựng mới, tổ chức không gian đô thị hiện đại từ hạ tầng giao thông, hạ tầng xã hội nhằm khai thác hiệu quả quỹ đất. Khu vực còn lại sẽ được chỉnh trang, cải tạo đồng bộ. Nổi bật trong đó là việc thiết lập mạng lưới giao thông hiện đại.
Trục giao thông chính Bắc – Nam được quy hoạch mặt cắt ngang rộng 60 mét với 10 làn xe, trục Đông – Tây rộng 40 mét với 6 làn xe, các trục đường chính khác được mở rộng từ 21,5 đến 25 mét với 4 làn xe. Đặc biệt, hệ thống đường ngõ xóm hiện hữu sẽ được cải tạo, nâng lộ giới lên từ 7,0 đến 13,5 mét, đảm bảo xe phòng cháy chữa cháy có thể tiếp cận dễ dàng.
Điểm tựa quan trọng cho không gian đô thị Vĩnh Hưng là mô hình phát triển định hướng giao thông công cộng (TOD) đa tầng. Đô thị sẽ tích hợp sâu với 04 tuyến đường sắt đô thị gồm Metro số 4, 8, 10 và 15 cùng hệ thống nhà ga ngầm và nổi. Bên cạnh đó, dự kiến sẽ xây dựng Cầu Cự Khối vượt sông Hồng sang khu vực Long Biên.
Cùng với bước tiến giao thông, hạ tầng xã hội và diện tích xanh của Vĩnh Hưng ghi nhận mức tăng trưởng vượt bậc. Tổng diện tích đất dành cho hạ tầng xã hội đạt 83,68 ha, tăng gấp 3,5 lần so với hiện trạng. Quỹ đất dành cho công viên cây xanh, mặt nước và thể dục thể thao được mở rộng lên 42,50 ha, gấp tới 22 lần con số khiêm tốn 1,89 ha ban đầu.
Dự án cũng sẽ tiên phong ứng dụng toàn diện mô hình "đô thị 15 phút". Người dân dễ dàng tiếp cận toàn bộ không gian công cộng (công viên, cây xanh) và các dịch vụ xã hội (vui chơi, mua sắm giải trí, học tập, y tế) chỉ trong vòng 15 phút đi bộ.
Việc khởi công Dự án cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị Vĩnh Hưng kỳ vọng được đánh giá sẽ góp phần kiến tạo một "Thung lũng xanh giữa lòng đô thị hiện đại". Khi hoàn thành, dự án không chỉ đáp ứng nhu cầu nhà ở, mà còn hứa hẹn sẽ trở thành mô hình phát triển kiểu mẫu cho công cuộc cải tạo, chỉnh trang tái thiết khu trung tâm thủ đô, định hình chuẩn mực sống hiện đại, tích hợp nhiều tiện ích văn hóa - xã hội phục vụ người dân.
Mô hình tái phát triển đô thị tại Vĩnh Hưng sẽ tạo động lực mạnh mẽ để dịch chuyển cơ cấu kinh tế đô thị, đồng thời nâng tầm vị thế phường Vĩnh Hưng.
Mục tiêu lớn nhất là nâng cao thực chất chất lượng sống của người dân
Theo các chuyên gia, tái thiết đô thị không đơn thuần là câu chuyện đập đi xây lại những khối bê tông cũ kỹ, mà là hành trình trả lại cho Thủ đô một không gian sống văn minh, an toàn và đáng sống hơn. Toàn bộ công cuộc này được định hình chặt chẽ dựa trên quy hoạch tổng thể và chủ trương chiến lược của Nhà nước — xuất phát từ chính đòi hỏi cấp thiết của một đô thị đang dồn nén hạ tầng.
Ông Đặng Hùng Võ – Nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên & Môi trường cho biết, trong bối cảnh Hà Nội đang chuyển từ mở rộng sang giai đoạn nâng cấp chất lượng không gian sống, những dự án tái thiết như Vĩnh Hưng không chỉ là câu chuyện của một phường. Đó là bài kiểm chứng cho khả năng của thành phố trong việc cân bằng giữa phát triển kinh tế – đô thị và quyền được sống trong môi trường đáng sống của cộng đồng.
"Nếu triển khai bài bản, minh bạch và lấy người dân làm trung tâm, Vĩnh Hưng có thể trở thành một trong những ví dụ điển hình cho mô hình tái thiết đô thị hiện hữu của Thủ đô trong thập niên tới", ông Võ cho biết.
Đánh giá về các dự án tái thiết thủ đô, trước đó KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Hội Kiến trúc sư Hà Nội cũng từng khẳng định, hiệu quả tái thiết cần được đánh giá trên nhiều phương diện, từ kinh tế, hạ tầng, môi trường đến giá trị xã hội và văn hóa. Một dự án không thể được coi là thành công nếu hạ tầng bên trong được cải thiện nhưng lại làm gia tăng áp lực giao thông, thoát nước tại khu vực lân cận.
KTS Trần Huy Ánh lưu ý, người dân cũng cần được nhìn nhận như những nhà đầu tư, bởi họ đóng góp tài sản hiện có vào quá trình tái thiết với kỳ vọng gia tăng giá trị. Quyền lợi cần được bảo đảm tương xứng, có cơ chế đối thoại công bằng; đồng thời, dự án phải chứng minh khả năng cải thiện giao thông, úng ngập, môi trường, hạ tầng kỹ thuật và an toàn phòng cháy, chữa cháy.
Cũng theo ý kiến của các chuyên gia, tái thiết đô thị thành công đòi hỏi sự phân công trách nhiệm rõ ràng. Nhà nước giữ vai trò hoạch định quy hoạch, ban hành chủ trương, chính sách và tổ chức công tác giải phóng mặt bằng. Doanh nghiệp tham gia với vai trò nhà đầu tư, triển khai xây dựng, vận hành và đảm bảo tiến độ, chất lượng theo quy hoạch được phê duyệt.
Mô hình này giúp tận dụng nguồn lực xã hội hóa trong khi vẫn bảo đảm định hướng chung. Việc lấy ý kiến cộng đồng về quy hoạch chi tiết, bố trí quỹ đất tái định cư tại chỗ và ưu tiên hạ tầng xã hội là những bước cần thiết tạo sự đồng thuận. Mục tiêu cuối cùng không phải là thay đổi diện mạo bề ngoài, mà là nâng cao thực chất chất lượng sống của người dân.