Điều ít ngờ về con đường lây truyền của não mô cầu

Người khỏe mạnh vẫn có thể mắc bệnh 

Vừa qua, Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) thông tin về chùm ca nhiễm trùng do não mô cầu tại Trường THCS Hai Bà Trưng, xã Hiệp Phước, Tp.HCM. Các trường hợp được ghi nhận trong khoảng thời gian từ ngày 14-16/10, đều là học sinh sinh năm 2014. 

Trong đó một học sinh tử vong sau khi bệnh diễn biến nhanh, gây sốc nhiễm trùng và suy đa cơ quan, hai trường hợp còn lại có yếu tố tiếp xúc gần với bệnh nhân đầu tiên và được xác định dương tính với vi khuẩn não mô cầu.

Trước tình hình này, cơ quan y tế đã triển khai điều tra dịch tễ, lập danh sách người tiếp xúc gần tại trường học và gia đình, tổ chức giám sát sức khỏe, đồng thời sử dụng kháng sinh dự phòng đối với những người có chỉ định. Những người thuộc diện tiếp xúc gần được hướng dẫn theo dõi sức khỏe trong 10 ngày.

Một trường hợp mắc bệnh do não mô cầu điều trị tại Bệnh viện Bệnh nhiệt đới Tp.HCM (Ảnh: Bộ Y Tế).

Trao đổi với Người Đưa Tin về mức độ nguy hiểm của bệnh bác sĩ Nguyễn Nguyên Huyền - Giám đốc Trung tâm phòng, chống dịch, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương cho biết bệnh não mô cầu xâm lấn là bệnh nhiễm khuẩn cấp tính nguy hiểm, có thể diễn biến tối cấp, đe dọa tính mạng chỉ trong vài giờ.

Tác nhân gây bệnh là vi khuẩn Neisseria meningitidis, có thể cư trú tại vùng mũi họng của người lành mà không gây triệu chứng. Tuy nhiên, khi vượt qua hàng rào niêm mạc và xâm nhập vào máu hoặc dịch não tủy, vi khuẩn có thể gây nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não hoặc đồng thời cả hai tình trạng.

Đáng lưu ý, bệnh không chỉ xảy ra ở người có bệnh nền hay sức khỏe suy yếu. Ngay cả người đang khỏe mạnh, không có yếu tố nguy cơ rõ ràng, vẫn có thể mắc bệnh và chuyển nặng nhanh chóng.

“Bệnh não mô cầu xâm lấn nguy hiểm bởi khả năng diễn biến nhanh và hậu quả nặng nề. Người bệnh có thể khởi phát với những triệu chứng không đặc hiệu, nhưng tình trạng sức khỏe sau đó có thể xấu đi rất nhanh”, BS. Huyền cảnh báo.

Vi khuẩn não mô cầu lây truyền từ người sang người qua dịch tiết đường hô hấp, đặc biệt khi tiếp xúc gần hoặc kéo dài với người mang vi khuẩn hay người mắc bệnh. Những tình huống như sống chung nhà, sinh hoạt trong môi trường tập thể, hôn hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết miệng họng có thể làm tăng nguy cơ phơi nhiễm.

Đặc biệt, người mang vi khuẩn ở vùng mũi họng nhưng không có triệu chứng vẫn có khả năng truyền vi khuẩn cho người khác. Vì vậy, việc không có biểu hiện bệnh không đồng nghĩa với việc không có nguy cơ lây truyền.

Bác sĩ Nguyễn Nguyên Huyền - Giám đốc Trung tâm Phòng, chống dịch, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương đang tư vấn cho bệnh nhân (Ảnh: BSCC).

Theo BS. Nguyễn Nguyên Huyền, thách thức lớn trong phát hiện bệnh não mô cầu là những biểu hiện ban đầu có thể dễ bị nhầm lẫn với các bệnh nhiễm vi rút thông thường.

Người bệnh có thể xuất hiện sốt, đau đầu, đau mỏi cơ, buồn nôn hoặc nôn. Khi bệnh tiến triển, các triệu chứng nghiêm trọng hơn có thể xuất hiện, bao gồm cứng gáy, rối loạn ý thức, co giật, nhiễm khuẩn huyết và sốc nhiễm khuẩn.

Trong trường hợp nặng, bệnh có thể dẫn đến rối loạn đông máu, suy đa cơ quan và tử vong trong thời gian ngắn. Diễn biến nhanh khiến việc nhận biết dấu hiệu cảnh báo và đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

 Tiêm vắc-xin chủ động, xử trí đúng khi tiếp xúc gần 

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), khoảng 10-15% người mắc bệnh não mô cầu tử vong ngay cả khi được điều trị bằng kháng sinh. Trong số những người sống sót, khoảng 1/5 có thể gặp di chứng lâu dài, như giảm thính lực, tổn thương não, rối loạn thần kinh, suy giảm chức năng thận hoặc phải cắt cụt chi.

Một dấu hiệu cần đặc biệt lưu ý là các chấm hoặc mảng xuất huyết tím trên da, không mất màu khi ấn. Đây có thể là biểu hiện của tình trạng nhiễm khuẩn huyết nghiêm trọng. Tuy nhiên, ban xuất huyết có thể xuất hiện muộn hoặc chưa biểu hiện rõ trong giai đoạn đầu.

Do đó, BS. Huyền khuyến cáo: "Người dân không nên chờ đến khi xuất hiện ban xuất huyết mới tìm kiếm sự trợ giúp y tế. Khi có các biểu hiện như sốt kèm đau đầu dữ dội, cứng gáy, lơ mơ, co giật, thở nhanh, tay chân lạnh hoặc tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh chóng, cần đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu ngay".

Đặc biệt, theo BS. Huyền nếu người bệnh đã tiếp xúc gần với trường hợp mắc não mô cầu, việc xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ càng cần được chú ý. Không nên chủ quan vì cho rằng đây chỉ là sốt thông thường, cũng không tự ý điều trị tại nhà khi có dấu hiệu cảnh báo.

Bên cạnh phát hiện sớm và điều trị kịp thời, chủ động phòng bệnh là biện pháp quan trọng nhằm hạn chế nguy cơ mắc não mô cầu xâm lấn.

Tiêm vắc-xin là biện pháp quan trọng giúp chủ động phòng bệnh não mô cầu, giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng nghiêm trọng (Ảnh: BSCC).

BS. Nguyễn Nguyên Huyền nhấn mạnh thanh thiếu niên là nhóm cần được quan tâm trong công tác phòng bệnh. Ở lứa tuổi này, tỉ lệ mang vi khuẩn tại vùng mũi họng có xu hướng tăng. Các hoạt động học tập, giao tiếp xã hội và sinh hoạt tập thể cũng tạo điều kiện cho vi khuẩn lây truyền, nhất là tại ký túc xá, trường nội trú hoặc doanh trại.

Ngoài ra hút thuốc lá, tiếp xúc với khói thuốc và nhiễm vi rút đường hô hấp trước đó có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh. Một số nhóm có nguy cơ cao hơn gồm người thiếu hụt bổ thể, người không có lách hoặc suy giảm chức năng lách, người nhiễm HIV và người sử dụng thuốc ức chế bổ thể. Tuy nhiên, bệnh vẫn có thể xảy ra ở người khỏe mạnh.

Tiêm vắc-xin là một trong những biện pháp quan trọng giúp chủ động phòng bệnh. Hiện có các loại vắc-xin bảo vệ trước những nhóm huyết thanh não mô cầu khác nhau, trong đó vắc-xin MenACWY phòng các nhóm A, C, W, Y và vắc-xin MenB phòng nhóm B.

Hai loại vắc-xin có phạm vi bảo vệ khác nhau. Vì vậy, việc đã tiêm một loại không đồng nghĩa với việc đã được bảo vệ trước tất cả các nhóm huyết thanh có thể gây bệnh.

Gia đình nên đưa trẻ đến cơ sở tiêm chủng để được rà soát tiền sử tiêm, đánh giá nguy cơ và tư vấn loại vắc-xin phù hợp. Lịch tiêm, số mũi, khoảng cách giữa các mũi và chỉ định tiêm nhắc cần căn cứ vào độ tuổi, tình trạng sức khỏe, hướng dẫn chuyên môn và loại vắc-xin được cấp phép tại Việt Nam.

Việc tư vấn tiêm chủng nên được thực hiện sớm, nhất là trước khi trẻ bước vào môi trường nội trú, ký túc xá hoặc nhập ngũ.

Trong sinh hoạt hằng ngày, người dân cần hạn chế tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết đường hô hấp; không dùng chung chai nước, cốc uống, bàn chải đánh răng hoặc các vật dụng cá nhân có nguy cơ dính nước bọt. 

Giữ nơi ở thông thoáng, rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, tránh hút thuốc và tiếp xúc với khói thuốc cũng góp phần giảm nguy cơ phơi nhiễm.

Đối với trường học, việc tăng cường truyền thông giúp học sinh nhận biết các dấu hiệu nguy hiểm, chủ động tìm kiếm trợ giúp y tế và phối hợp với cơ quan chức năng khi phát hiện trường hợp nghi mắc bệnh.

Một vấn đề đặc biệt quan trọng là xử trí đối với người tiếp xúc gần khi có ca bệnh. Theo BS. Huyền, người sống cùng nhà, người tiếp xúc gần hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết miệng họng của người bệnh cần liên hệ ngay cơ sở y tế để được đánh giá và xác định chỉ định kháng sinh dự phòng.

Nếu thuộc diện được chỉ định, kháng sinh dự phòng cần được sử dụng càng sớm càng tốt theo hướng dẫn của cơ quan y tế. Việc đã tiêm vắc-xin trước đó không thay thế kháng sinh dự phòng trong trường hợp người tiếp xúc thuộc nhóm cần sử dụng biện pháp này.

Người dân tuyệt đối không tự mua kháng sinh hoặc tự ý sử dụng đại trà. Việc xác định đối tượng cần dự phòng, lựa chọn thuốc và tổ chức xử trí tại trường học, nơi ở tập thể phải được thực hiện theo hướng dẫn của cơ quan y tế.