Làng du lịch chỉ là nơi thăm quan vài giờ: Không giải quyết vấn đề thu nhập, khó bảo tồn di sản

Bài toán giữ chân du khách

Sơn Tây là vùng đất giàu giá trị lịch sử, văn hóa, gắn với dấu ấn "một ấp hai vua", quê hương của Bố Cái Đại vương Phùng Hưng, Đức vua Ngô Quyền và Thám hoa Giang Văn Minh. Trên địa bàn hiện có 175 di tích, 48 di sản văn hóa phi vật thể cùng nhiều điểm đến đặc sắc như Thành cổ Sơn Tây, Đền Và và làng cổ Đường Lâm với hơn 800 ngôi nhà cổ bằng đá ong có tuổi đời hàng trăm năm.

Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn đến 100 năm, cụm Sơn Tây - Ba Vì được xác định là một trong bốn cực phát triển du lịch của Hà Nội. Trong đó, Đường Lâm được kỳ vọng trở thành điểm nhấn của không gian du lịch phía Tây, hướng tới mục tiêu được UN Tourism vinh danh là "Làng du lịch tốt nhất thế giới" (Best Tourism Village) trước năm 2030.

Tuy nhiên để hiện thực hóa mục tiêu này bài toán đặt ra không chỉ là bảo tồn những giá trị đã có mà còn phải tạo ra những trải nghiệm đủ sức giữ chân du khách lâu hơn, gia tăng mức chi tiêu nhưng không làm mất đi "hồn làng".

Trao đổi với Người Đưa Tin, ông Vũ Văn Tuyên - Tổng Giám đốc Travelogy cho rằng, dù sở hữu hệ thống di sản phong phú sức hấp dẫn của Đường Lâm hiện vẫn chủ yếu tập trung vào các trải nghiệm trong ngày. Trong khi đó những giá trị về văn hóa, đời sống, kiến trúc, ẩm thực và cảnh quan vẫn còn nhiều dư địa để phát triển thành những sản phẩm trải nghiệm sâu hơn.

Ông Vũ Văn Tuyên - Tổng Giám đốc Travelogy cho rằng Đường Lâm vẫn còn nhiều dư địa để phát triển thành những sản phẩm trải nghiệm sâu hơn (Ảnh: NVCC).

Theo ông Tuyên, một trong những nguyên nhân khiến du khách chưa kéo dài thời gian lưu trú là Đường Lâm còn thiếu những sản phẩm du lịch sáng tạo, có tính tương tác cao, đặc biệt ngoài khung giờ tham quan truyền thống.

Hệ thống lưu trú trải nghiệm gắn với đời sống người dân (heritage homestay) hiện còn khiêm tốn cả về số lượng và mức độ tiêu chuẩn hóa. 

Song các hoạt động kinh tế đêm, trình diễn nghệ thuật thực cảnh gắn với huyền tích "hai vua" hay không gian trải nghiệm nghề thủ công vào buổi tối vẫn đang trong quá trình định hình.

"Đường Lâm có rất nhiều giá trị nhưng nếu du khách chỉ đến, tham quan nhà cổ, đình làng rồi trở về trong ngày thì giá trị kinh tế từ du lịch chưa thể tương xứng với tiềm năng của điểm đến", ông Tuyên phân tích.

Từ thực tế đó, vị chuyên gia cho rằng Đường Lâm cần chuyển cách tiếp cận từ giới thiệu, trưng bày các công trình, hiện vật sang kể những câu chuyện sống động về vùng đất, con người và văn hóa xứ Đoài. Mục tiêu là biến chuyến đi đến Đường Lâm từ một cuộc "thưởng ngoạn thị giác" thành một "hành trình thức tỉnh các giác quan".

Theo đó, Đường Lâm có thể phát triển những sản phẩm mang tính tương tác như "Một ngày làm cư dân xứ Đoài", để du khách trực tiếp tham gia vào các hoạt động đời sống, văn hóa và ẩm thực của người dân địa phương.

Ngoài ra có thể nghiên cứu phát triển hệ thống "Heritage homestay & wellness" theo hướng cao cấp, gắn trải nghiệm lưu trú tại nhà cổ với các hoạt động chăm sóc sức khỏe thuận tự nhiên.

Một hướng khác là xây dựng chương trình thực cảnh quy mô vừa phải mang tên "Huyền tích Đường Lâm", diễn ra tại những không gian giàu giá trị lịch sử như đình Mông Phụ hoặc khu vực bến nước. 

Chương trình có thể kết hợp nghệ thuật múa rối nước, âm nhạc truyền thống xứ Đoài và công nghệ chiếu sáng nhằm làm nổi bật kiến trúc đá ong, qua đó tạo thêm sức hút cho Đường Lâm về đêm.

Theo các chuyên gia du lịch, Đường Lâm cần phát triển theo hướng một "điểm đến sống" thay vì chỉ là nơi tham quan trong vài giờ.

Bên cạnh việc làm mới trải nghiệm, ông Vũ Văn Tuyên cho rằng một đòn bẩy quan trọng để nâng sức cạnh tranh dài hạn của Đường Lâm nói riêng và du lịch Sơn Tây nói chung là xây dựng mô hình Quản trị điểm đến (DMO) gắn với chuyển đổi số. Trong đó Nhà nước định hướng và giám sát bảo tồn, doanh nghiệp dẫn dắt thị trường còn người dân là chủ thể thực thi và thụ hưởng.

Mô hình này có thể được hỗ trợ bằng các nền tảng số như số hóa hệ thống di tích, vé điện tử kiểm soát sức chứa, Audio Guide đa ngôn ngữ và cơ sở dữ liệu về văn hóa xứ Đoài, qua đó sẽ nâng cao trải nghiệm du khách.

"Con đường đến năm 2030 của Đường Lâm không phải là làm mới làng cổ, mà là làm mới tư duy quản trị và phương thức vận hành trên nền tảng những giá trị vẹn nguyên của quá khứ. 

Bắt đầu từ môi trường xanh, nâng tầm bằng sản phẩm lưu trú tinh tế và duy trì bằng một bộ máy quản trị thông minh, đó là lúc danh hiệu quốc tế tự khắc tìm đến như một sự công nhận xứng tầm và Đường Lâm sẽ thực sự trở thành niềm tự hào của du lịch Việt Nam trên trường quốc tế", ông Tuyên nói.

Mở hướng phát triển du lịch

Những sản phẩm được gợi mở cho Đường Lâm cho thấy dư địa phát triển du lịch không nằm ở việc tạo thêm những điểm đến mới, mà ở cách đánh thức những giá trị đã có và đưa di sản bước vào đời sống đương đại. 

Nhưng để một điểm đến di sản có thể phát triển lâu dài, câu chuyện không thể chỉ dừng ở sản phẩm. Đằng sau đó là bài toán rộng hơn về bảo tồn, cảnh quan và sinh kế cộng đồng trong tổng thể không gian du lịch Sơn Tây.

Từ góc nhìn này ông Phạm Hải Quỳnh - Viện trưởng Viện Phát triển Du lịch châu Á cho rằng, Sơn Tây có nhiều lợi thế để phát triển du lịch, song muốn hướng tới một thương hiệu điểm đến có tầm quốc tế, trước hết phải bảo tồn đúng những giá trị vốn có của không gian di sản.

Qua khảo sát thực tế, ông Quỳnh cho biết một số khu vực vẫn xuất hiện các công trình tạm, vật liệu nhựa hoặc tình trạng bê tông hóa, ảnh hưởng đến cảnh quan và tính nguyên bản của di sản. Vì vậy địa phương cần sớm có kế hoạch chỉnh trang, ưu tiên gìn giữ những yếu tố đặc trưng như đường gạch, đá ong, cổng làng và không gian làng cổ để tạo nên bản sắc riêng cho điểm đến.

Song bảo tồn không thể tách rời sinh kế của người dân. “Nếu không giải quyết được câu chuyện tạo thu nhập cho người dân thì sẽ không bao giờ bảo tồn được di sản, cũng không thể phát huy các giá trị văn hóa một cách bền vững”, ông Quỳnh nhấn mạnh.

Đường Lâm sở hữu gần 1.000 ngôi nhà cổ, nhiều công trình kiến trúc đặc biệt.

Theo vị chuyên gia, Sơn Tây cần chuyển sang mô hình phát triển du lịch lấy cộng đồng làm trung tâm. Mỗi hộ dân có thể đảm nhận một sản phẩm hoặc dịch vụ riêng từ homestay, ẩm thực, nghề truyền thống đến trải nghiệm văn hóa, qua đó hình thành chuỗi sản phẩm đa dạng và giúp người dân cùng hưởng lợi từ hoạt động du lịch.

“Khi di sản tạo ra sản phẩm, sản phẩm tạo ra thu nhập và người dân trở thành lực lượng trực tiếp gìn giữ di sản, một vòng tròn phát triển bền vững mới có thể hình thành”, ông Quỳnh nói.

Những định hướng đó đang từng bước được Sơn Tây cụ thể hóa bằng việc xây dựng sản phẩm, cải thiện hạ tầng và mở rộng không gian trải nghiệm. Ông Hà Ngọc Quân - Phó Chủ tịch UBND phường Sơn Tây cho biết, gắn phát triển du lịch với phát triển kinh tế là định hướng xuyên suốt của địa phương.

Thời gian qua, phường tập trung xây dựng các sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưng nhằm quảng bá hình ảnh địa phương.

Bên cạnh việc tổ chức Lễ hội Đền Và, chương trình “Trung thu Thành cổ” năm 2025 thu hút khoảng 70.000 lượt khách. Làng cổ Đường Lâm đã được công nhận là điểm du lịch cấp Thành phố và nhiều hạng mục tại Thành cổ Sơn Tây được đầu tư phục dựng, trong khi Đền Và đang được đầu tư hạ tầng giai đoạn 1.

Cùng với đó, tuyến phố đi bộ quanh Thành cổ được duy trì vào tối thứ Bảy, trở thành điểm đến quen thuộc của người dân và du khách. Toàn khu vực hiện có khoảng 30 cơ sở lưu trú, cùng các mô hình homestay và không gian sáng tạo bước đầu hình thành hệ sinh thái dịch vụ phục vụ du lịch.

Trên nền tảng này, Sơn Tây tiếp tục duy trì chương trình “Trung thu Thành cổ”, đồng thời nghiên cứu khôi phục, nâng tầm Lễ hội Đả ngư tại sông Tích gắn với truyền thuyết Đức Thánh Tản.

Địa phương cũng định hướng xây dựng các tour chuyên đề “Về xứ Đoài - về miền di sản”, kết nối Thành cổ Sơn Tây, làng cổ Đường Lâm và Đền Và; phát triển sản phẩm du lịch đêm nhằm kéo dài thời gian lưu trú và tăng mức chi tiêu của du khách.

Các sản phẩm đặc trưng như bánh tẻ Phú Nhi, thịt quay đòn Đường Lâm, kẹo lạc cũng được định hướng nâng cao chất lượng, gắn với hoạt động trải nghiệm. Đồng thời mở rộng các sản phẩm văn hóa, ẩm thực và du lịch nông nghiệp sinh thái. Song song với đó là tiếp tục đầu tư hạ tầng giao thông, bãi đỗ xe, hệ thống biển chỉ dẫn, bảo tồn di tích và phát huy giá trị các làng nghề.

Việc kết nối Đường Lâm với Thành cổ, Đền Và, các làng nghề, sản phẩm ẩm thực và không gian sinh thái sẽ góp phần hình thành một hệ sinh thái du lịch liên kết, đa dạng cho Sơn Tây. Khi đó, mục tiêu không chỉ là đưa du khách đến tham quan một làng cổ, mà còn tạo ra những trải nghiệm đủ sức giữ chân họ lâu hơn, gia tăng chi tiêu và giúp du khách thực sự hòa mình vào đời sống, văn hóa xứ Đoài.