Trung Quốc 'nhường đường cho nước' để chống ngập đô thị

Nhiều ô tô bị cuốn trôi và chất chồng ở quận Mật Vân, Bắc Kinh sau đợt mưa lớn gây ngập lụt nặng vào cuối tháng 7-2025 - Ảnh: AFP

Mỗi năm ở Trung Quốc có hơn 160 thành phố chịu ảnh hưởng nghiêm trọng của mưa lớn, lũ lụt và ngập úng, theo báo cáo do Văn phòng Ủy ban quốc gia về phòng ngừa, giảm nhẹ và cứu trợ thiên tai cùng Bộ Quản lý tình trạng khẩn cấp Trung Quốc công bố.

Riêng trong năm 2024, các đợt ngập lụt và những hệ quả thứ cấp đã gây ảnh hưởng đến gần 53,5 triệu lượt người ở nước này, thiệt hại kinh tế trực tiếp vượt mức 263 tỉ nhân dân tệ (khoảng 39 tỉ USD).

Công trình bọt biển là gì?

Trong ba thập kỷ qua, quá trình phát triển ở Trung Quốc đã khiến nhiều ao hồ, vùng trũng bị san lấp, các dòng suối nhỏ cùng hệ thống mương dẫn chuyển thành đường đi, đất nông nghiệp dần chuyển đổi thành khu dân cư và khu vực sản xuất công nghiệp, khai khoáng.

Sự thu hẹp của không gian trữ nước đi đôi với việc mở rộng các bề mặt không thấm nước đã làm gia tăng lưu lượng dòng chảy, đẩy đỉnh lũ lên cao hơn và xuất hiện sớm hơn với cùng một lượng mưa.

Từ thập niên 1990, tình trạng ngập úng đô thị ở Trung Quốc ngày càng nghiêm trọng, tạo áp lực thoát nước rất lớn, trong đó thủ đô Bắc Kinh là một ví dụ điển hình.

Năm 2012, trận mưa đặc biệt lớn ngày 21-7 gây lũ lụt lớn tại Bắc Kinh trở thành bước ngoặt khác thúc đẩy công tác phòng chống lũ lụt trong đô thị.

Đến năm 2015, mô hình thành phố bọt biển được đẩy mạnh triển khai trên diện rộng với mục tiêu giảm thiểu ngập úng đô thị, bảo vệ nguồn nước và hệ sinh thái địa phương.

Phương pháp này chú trọng cơ chế thấm và trữ nước mưa ngay tại chỗ, giảm tải áp lực cho hệ thống thoát nước hiện hữu mà không đòi hỏi phải đào xới để nâng cấp toàn diện hệ thống cống ngầm.

Người dân đi bộ trên mặt đường thấm nước bên trong công viên thành phố Tần Hoàng Đảo, tỉnh Hà Bắc - Ảnh: BEIJING DAILY

Thông qua nguồn ngân sách trung ương khoảng 20,7 tỉ nhân dân tệ (khoảng 3 tỉ USD) hỗ trợ 16 thành phố thí điểm trong giai đoạn đầu từ năm 2015 đến 2017, nhiều địa phương đã triển khai các dự án cải tạo không gian xanh, xây dựng hồ điều tiết và ứng dụng vật liệu lát thấm nước.

Về sau, mô hình bọt biển cũng được triển khai tại các đô thị hạng nhất như Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu và Thâm Quyến.

Tại thành phố Vũ Hán, địa phương đã thực hiện 389 dự án trên diện tích 38,5km² tại hai khu thí điểm, với kinh phí khoảng 14,9 tỉ nhân dân tệ, thông qua việc kết hợp đồng bộ giữa công viên, mảng xanh, hồ nước và các tuyến dẫn dòng chảy.

Chi phí này thấp hơn khoảng 4 tỉ nhân dân tệ so với phương án nâng cấp hệ thống thoát nước truyền thống, đáp ứng khả năng tiếp nhận lượng mưa khoảng 32mm trong vòng 24 giờ.

Tính đến tháng 5-2026, có 90/694 thành phố tại Trung Quốc đã tiến hành triển khai xây dựng mô hình bọt biển và đạt được những thành tựu rõ rệt.

Việc tiếp tục đẩy nhanh và mở rộng quy mô mô hình bọt biển có hệ thống hiện vẫn được các địa phương thúc đẩy để nâng cao khả năng chủ động ứng phó với thiên tai đô thị.

Các em nhỏ và cô giáo tại một trường mẫu giáo ở quận Thông Châu, Bắc Kinh, vui chơi trên sân trường được cải tạo theo mô hình bọt biển - Ảnh: BEIJING NEWS

"Nhường đường cho nước" 

Tuy nhiên các công trình bọt biển vẫn có giới hạn khi gặp mưa lũ cực đoan.

Vào ngày 20-7-2021, trận mưa đặc biệt lớn tại thành phố Trịnh Châu - địa phương đầu tư hơn 19 tỉ nhân dân tệ (khoảng 2,8 tỉ USD) cho các dự án xây dựng thành phố bọt biển - đã vượt quá năng lực tiêu thoát nước của đô thị, khiến 380 người thiệt mạng và mất tích.

Theo điều tra của Chính phủ Trung Quốc, lượng mưa trung bình trong 24 giờ tại khu vực này đã cao gấp 1,6 - 2,5 lần so với mức thiết kế của hệ thống thoát nước.

Theo một thống kê từ Tuần báo Kinh tế Trung Quốc vào năm 2016, có 19 trong số 30 thành phố thí điểm mô hình bọt biển từng ghi nhận tình trạng ngập úng.

Điều này một phần là do tiêu chuẩn quy hoạch hạ tầng chống ngập khác nhau của từng địa phương, như tiêu chuẩn của Trịnh Châu được thiết kế cho chu kỳ 20-50 năm, Vũ Hán là 50-100 năm, còn Thượng Hải là 100 năm.

Hệ thống thoát nước đô thị được nghiên cứu tại Đại học Kiến trúc Bắc Kinh - Ảnh: BEIJING NEWS

"Khả năng phòng chống lũ và tiêu thoát nước của bất kỳ thành phố nào cũng có giới hạn", giáo sư Từ Tông Học, Viện Khoa học thủy văn, Đại học Sư phạm Bắc Kinh, nói khi bàn về giới hạn của mô hình bọt biển.

Ông giải thích rằng các giải pháp ban đầu như vườn mưa, bể giữ nước sinh học và bề mặt lát thấm nước chủ yếu nhằm ứng phó với những trận mưa thường gặp, có chu kỳ lặp lại từ 1-5 năm.

Đối với những đợt mưa lũ cực đoan có chu kỳ lặp lại từ 200 - 500 năm hoặc lâu hơn, ông cho biết việc áp dụng đồng bộ mọi biện pháp nhìn chung vẫn khó có thể loại bỏ hoàn toàn tình trạng ngập lụt.

Về các giải pháp khắc phục hiện nay, nhiều chuyên gia thủy văn Trung Quốc cho rằng chống ngập đô thị cần kết nối công trình bọt biển, mạng thoát nước và sông hồ thay vì thiết kế riêng từng nhóm, nâng cao tần suất thiết kế và bảo đảm bảo trì lâu dài.

Chủ động quy hoạch phù hợp điều kiện địa phương, "nhường đường cho nước" - dành đủ không gian để nước có thể thoát hoặc được giữ lại - được xem là các giải pháp căn bản để nâng cao khả năng chống chịu của thành phố.