Sáp nhập trường học: Đừng lấy quy mô làm thành tích trước mắt

Học sinh ở điểm chính Trường tiểu học Ninh Kiều sinh hoạt giữa giờ - Ảnh: PHẠM DIỄM

Trường tiểu học Ninh Kiều có 238 lớp với hơn 8.000 học sinh. Trước đó, Trường tiểu học Nha Trang được hình thành từ 13 trường, có 287 lớp với hơn 10.500 học sinh. Những con số này đặt ra câu hỏi: Quy mô như vậy có thực sự đem lại chất lượng và hiệu quả giáo dục tốt hơn?

Ngày 9-10, Phó thủ tướng Lê Tiến Châu yêu cầu rà soát các trường có quy mô lớn sau sáp nhập, kịp thời điều chỉnh những trường vượt khả năng quản trị, ảnh hưởng đến chất lượng, an toàn và quyền lợi học sinh.

Chỉ đạo này cho thấy việc sắp xếp mạng lưới trường học cần được nhìn nhận không chỉ qua số đầu mối giảm, mà cả tác động thực tế đến người học.

Đừng để chỉ tiêu lấn át mục tiêu

Ở những nơi có nhiều trường nhỏ, phân tán hoặc quy mô tuyển sinh giảm, sáp nhập có thể giúp tập trung nguồn lực, cải thiện điều kiện dạy học và giảm chi phí quản lý. Tuy nhiên, hiệu quả không tự nhiên xuất hiện chỉ vì số trường giảm.

Những kết quả như số trường được sáp nhập, số vị trí quản lý cắt giảm hay kinh phí tiết kiệm được thường dễ đo đếm. Trong khi đó, chất lượng giáo dục, sự tiến bộ của học sinh, mức độ an toàn và hiệu quả sử dụng nguồn lực cần thời gian và dữ liệu để đánh giá.

Đổi mới giáo dục cần thận trọng, không nên và cũng không thể là một cuộc thử nghiệm. Sản phẩm của đổi mới không phải là những con số trên báo cáo, mà là những học sinh được giáo dục, trưởng thành và chuẩn bị cho tương lai. Mọi thay đổi về tổ chức trường học vì thế phải được cân nhắc trên cơ sở bảo đảm tốt hơn quyền lợi, sự an toàn và cơ hội phát triển của các em.

Vì vậy, không nên vội kết luận mọi "siêu trường" đều bất hợp lý, nhưng cũng không thể xem quy mô lớn là dấu hiệu của hiệu quả. Điều quan trọng là xác định quy mô nào phù hợp với điều kiện quản trị, cơ sở vật chất, địa bàn và mục tiêu giáo dục.

Cần khung đánh giá chung

Không có một giới hạn tối đa thống nhất về quy mô trường học trên thế giới. Tuy nhiên, những trường có hàng nghìn, thậm chí hơn một vạn học sinh dưới một đầu mối quản lý là trường hợp đặc biệt, cần được đánh giá thận trọng.

Năm 2025, Anh có 4,55 triệu học sinh ở 16.743 trường tiểu học công lập, bình quân 272 em/trường. Năm học 2023-2024, trường tiểu học công lập tại Mỹ có bình quân 439 học sinh. Nhật Bản lấy 12-18 lớp làm quy mô tiêu chuẩn của trường tiểu học và THCS. Đây là số bình quân hoặc tiêu chuẩn riêng, không thể áp dụng máy móc cho Việt Nam. Nhưng so với trường có 238-287 lớp, hơn 8.000-10.500 học sinh, chênh lệch ấy đủ lớn để yêu cầu đánh giá khoa học trước khi coi mô hình là phù hợp.

Bộ Giáo dục và Đào tạo nên tổ chức đánh giá tổng thể việc sắp xếp mạng lưới trường phổ thông, nhất là các trường có quy mô lớn. Đánh giá cần dựa trên dữ liệu trước và sau sáp nhập, có sự tham gia của chuyên gia độc lập và đối chiếu với những trường có điều kiện tương đồng.

Các tiêu chí không chỉ gồm sự ổn định của bộ máy, mà còn phải xem xét kết quả học tập, sự tiến bộ của học sinh, điều kiện chăm sóc, an toàn, công bằng trong tiếp cận giáo dục và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Từ đó, bộ cần hoàn thiện khung tiêu chí về quy mô trường, số điểm trường, phạm vi quản lý và các điều kiện bảo đảm chất lượng. Không nhất thiết áp dụng một mức trần cứng cho mọi địa phương, nhưng cần có ngưỡng cảnh báo đối với những trường vượt quá khả năng quản trị thông thường.

Về phía địa phương, trước khi sáp nhập cần đánh giá kỹ đặc điểm dân cư, địa bàn, giao thông, cơ sở vật chất và tác động đến học sinh. Với những trường đã hình thành, chính quyền cần chủ động rà soát, lắng nghe giáo viên, phụ huynh và điều chỉnh khi mô hình không còn phù hợp.

Đánh giá cũng không nên chỉ thực hiện sau khi phát sinh vấn đề. Đây phải là một khâu bắt buộc từ khi xây dựng phương án và tiếp tục được tiến hành sau sáp nhập để kịp thời điều chỉnh.

Sắp xếp mạng lưới trường học là việc cần thiết nhưng không đơn giản. Một phương án chỉ được coi là thành công khi vừa tinh gọn tổ chức, vừa sử dụng hiệu quả nguồn lực và cải thiện điều kiện học tập. Đổi mới chỉ có ý nghĩa khi những thay đổi về tổ chức thực sự phục vụ tốt hơn cho quá trình giáo dục và trưởng thành của học sinh.

Số trường giảm được chỉ phản ánh sự thay đổi về tổ chức trước mắt. Chất lượng giáo dục và lợi ích học sinh nhận được mới là thước đo thực sự của việc sáp nhập.