Nghệ sĩ opera Nguyễn Khắc Hòa rời Nga, từ chối cơ hội ở châu Âu: "Tôi muốn về Việt Nam"

Nguyễn Khắc Hòa (sinh năm 1993, Quảng Bình) là nghệ sĩ opera giọng baritone được đào tạo bài bản tại Nga, từng biểu diễn tại nhiều sân khấu quốc tế và lọt vào vòng chung kết Cuộc thi Âm nhạc Quốc tế Tchaikovsky năm 2023. Sau 12 năm học tập, nghiên cứu và biểu diễn tại Nga, anh trở về Việt Nam, hiện là nghệ sĩ soloist của Nhà hát Nhạc Vũ kịch Việt Nam, đồng thời giảng dạy thanh nhạc tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

Hành trình đến với opera của Khắc Hòa bắt đầu từ một vùng quê còn nhiều khó khăn ở Tuyên Hóa, Quảng Bình. Tuổi thơ của anh gắn với những buổi tối học bài dưới ánh đèn dầu, những bữa cơm độn sắn, khoai và hình ảnh những chuyến tàu Thống Nhất chạy qua trong đêm tối. Từ những trải nghiệm ấy, anh từng bước theo đuổi con đường âm nhạc, vượt qua những lần thi trượt, sang Nga học tập khi gần như chưa biết tiếng bản địa và xây dựng sự nghiệp trong môi trường opera chuyên nghiệp.

Tình yêu âm nhạc bắt đầu từ tiếng hát của bà ngoại

Khắc Hòa sinh ra và lớn lên tại Tuyên Hóa, Quảng Bình, trong một vùng kinh tế mới có điều kiện sinh hoạt còn thiếu thốn. Theo chia sẻ của nam nghệ sĩ, khoảng thời gian từ năm 1998 đến năm 2005, quê anh vẫn chưa có điện. Những buổi tối học bài chủ yếu diễn ra dưới ánh đèn dầu, còn chiếc tivi trong nhà là vật dụng không phải gia đình nào cũng có. Phải đến khoảng năm 2007, điện mới về đến quê anh.

Trong hoàn cảnh ấy, âm nhạc đến với Khắc Hòa từ những điều gần gũi nhất, đặc biệt là tiếng hát của bà ngoại. Bà yêu văn nghệ, thường tham gia các buổi diễn ở làng, ở xã và hát những câu hò Quảng Bình. Cậu bé Hòa nghe bà hát từ nhỏ, dần hình thành tình yêu với tiếng hát.

“Bà không dạy tôi kỹ thuật thanh nhạc, tất nhiên rồi, nhưng bà cho tôi tình yêu với tiếng hát. Mà đôi khi với một người nghệ sĩ, tình yêu ban đầu ấy quan trọng hơn rất nhiều thứ”, anh chia sẻ.

Những ký ức tuổi thơ của Khắc Hòa còn gắn với những bữa cơm độn sắn, độn khoai và món thân đu đủ muối. Khi thức ăn khan hiếm, gia đình tận dụng những gì có thể để dành. Thân cây đu đủ sau khi chặt xuống được làm sạch, đem muối để ăn dần. Có những ngày không có thịt, không có cá, một chút mỡ cũng đã là quý giá.

Sau này, khi đi nhiều nơi và có cơ hội thưởng thức nhiều món ăn ngon, Khắc Hòa vẫn nhớ vị mặn chát của thân đu đủ muối. Đó là một trong những ký ức gắn với quãng đời thiếu thốn mà anh không quên.

Một hình ảnh khác có ảnh hưởng đến ước mơ của nam nghệ sĩ là những chuyến tàu Thống Nhất chạy qua quê nhà trong đêm. Khi còn nhỏ, anh đọc Hai đứa trẻ của nhà văn Thạch Lam và ấn tượng với hình ảnh hai chị em Liên và An chờ đoàn tàu đi qua. Hình ảnh trong tác phẩm gặp gỡ với trải nghiệm của chính Khắc Hòa khi chứng kiến ánh sáng từ những ô cửa tàu xuất hiện giữa bóng tối rồi nhanh chóng khuất xa.

Anh cho biết, khi ấy, đoàn tàu gợi ra một thế giới rộng lớn bên ngoài nơi mình sinh sống, nơi có những con người đang đi đến những vùng đất xa xôi. Nhìn lại, Khắc Hòa cho rằng những chuyến tàu ấy đã khơi gợi trong anh mong muốn bước ra khỏi quê nhà để khám phá thế giới.

Từ sinh viên cuối danh sách đến hành trình 12 năm ở Nga

Con đường học âm nhạc của Khắc Hòa không hoàn toàn thuận lợi ngay từ đầu. Anh từng thi không đỗ như mong muốn, sau đó dành một năm đi học tại Nha Trang trước khi có cơ hội vào Học viện Âm nhạc Huế.

Trong số 21 người được tuyển vào trường, Khắc Hòa là người cuối cùng. Tuy nhiên, ngay năm học đầu tiên, anh đã trở thành sinh viên đứng đầu lớp.

“Tôi nghĩ đôi khi thứ quyết định không phải mình bắt đầu ở vị trí nào mà là sau khi bước vào cánh cửa ấy, mình làm gì”, anh nói.

Những lần thất bại từng khiến Khắc Hòa có lúc nghi ngờ con đường đã chọn. Tuy nhiên, anh không từ bỏ âm nhạc. Theo nam nghệ sĩ nếu bỏ cuộc sau những lần thi không thành công, có lẽ anh đã không có được hành trình như hiện tại.

Năm 2013, ở tuổi 21 Khắc Hòa lần đầu ra nước ngoài, bắt đầu quá trình học tập tại Nga với vốn tiếng Nga gần như bằng không. Anh trải qua một năm học dự bị ngôn ngữ trước khi bước vào chương trình chuyên môn.

Năm 2014, anh nhận học bổng Chính phủ Việt Nam sang Nga. Tại đây, Khắc Hòa lần lượt tốt nghiệp xuất sắc bậc cử nhân thanh nhạc tại Đại học Văn hóa Mát-xcơ-va, thạc sĩ thanh nhạc tại Học viện Âm nhạc Gnesin và hoàn thành chương trình nghiên cứu sinh tiến sĩ nghệ thuật học. Anh cũng theo đuổi chương trình thực hành biểu diễn opera sau thạc sĩ tại Gnesin theo học bổng của Chính phủ Nga.

Tổng cộng, Khắc Hòa có 12 năm học tập và làm nghề tại Nga. Quãng thời gian này không chỉ giúp anh tích lũy kiến thức chuyên môn mà còn mang đến những trải nghiệm quan trọng trong quá trình trưởng thành.

Một trong những người có ảnh hưởng lớn đến Khắc Hòa là thầy Kudrachenko, Nghệ sĩ Nhân dân Liên bang Nga. Sau khi chủ động xin đổi giáo viên vì muốn được học với người mà mình tin là giỏi nhất, anh được thầy Kudrachenko nhận dạy.

Nam nghệ sĩ nhớ mãi lời thầy nói: “Ở nước Nga, thầy là bố và thầy là mẹ của em, cho nên cứ để thầy lo cho em”.

Đối với Khắc Hòa, đó không chỉ là lời động viên trong quá trình học tập mà còn là tình cảm của một người thầy dành cho học trò xa gia đình. Thầy Kudrachenko qua đời sau khoảng hai năm, nhưng những gì ông truyền dạy vẫn có ý nghĩa đối với anh trong hành trình làm nghề.

Sau đó, Khắc Hòa tiếp tục học với giáo sư Zinchenko Leonid, người từng là giám đốc nghệ thuật Nhà hát Stanislavsky ở Moskva. Thông qua người thầy này, anh có thêm cơ hội tiếp cận các buổi biểu diễn tại Nhạc viện Tchaikovsky và hiểu sâu hơn về opera.

Những năm tháng ở Nga còn để lại trong Khắc Hòa tình yêu với âm nhạc giao hưởng. Anh từng xúc động đến bật khóc khi nghe Bản giao hưởng số 5 của Tchaikovsky do Dàn nhạc Giao hưởng Saint Petersburg biểu diễn. Bên cạnh đó, sự quan tâm của những người xung quanh trong thời gian đại dịch cũng trở thành ký ức khó quên. Một cô giáo người Nga từng gọi điện hỏi anh còn thức ăn không rồi để những hộp đồ ăn dưới cầu thang cho anh.

Theo Khắc Hòa, sự gắn bó với một đất nước không chỉ đến từ âm nhạc hay những nhà hát mà còn từ tình cảm của những con người đã giúp đỡ mình.

Dấu mốc tại Moldova và cuộc thi Tchaikovsky

Năm 2015, Khắc Hòa tham gia một cuộc thi quốc tế tại Moldova. Anh biểu diễn bằng tiếng Romania một ca khúc về Mihai Eminescu, nhân vật văn hóa quan trọng của Romania và Moldova. Sau phần trình diễn, một số khán giả xúc động đến rơi nước mắt. Nam nghệ sĩ giành huy chương vàng, đồng thời có được chiếc cúp vàng đầu tiên trong sự nghiệp ca hát.

Thành tích này mở ra những cơ hội mới. Khắc Hòa nhiều lần được mời trở lại Moldova và sau đó có dịp tham gia các cuộc thi với tư cách giám khảo.

Trong những năm tiếp theo, anh tiếp tục đạt các giải thưởng quốc tế, gồm giải Nhì cuộc thi opera Bella Voce tại Moskva năm 2018, Grand Prix cuộc thi opera mang tên Kabalevsky năm 2021 và Giải Đặc biệt cuộc thi Opera Elena Obraztsova năm 2023.

Đặc biệt, năm 2023, Khắc Hòa lọt vào vòng chung kết Cuộc thi Âm nhạc Quốc tế Tchaikovsky. Anh vượt qua nhiều vòng thi để vào nhóm 25 người, có cơ hội biểu diễn và tranh tài với những nghệ sĩ đến từ nhiều quốc gia.

Với Khắc Hòa, ý nghĩa của cuộc thi không chỉ nằm ở thứ hạng mà còn ở cơ hội được đứng trên một sân khấu lớn, biểu diễn bằng nhiều ngôn ngữ và học hỏi từ những nghệ sĩ giỏi trên thế giới.

Tại sân khấu opera, nam nghệ sĩ từng đảm nhận các vai diễn như Giorgio Germont trong La Traviata của Verdi, Eugene Onegin trong Eugene Onegin của Tchaikovsky, Marcello và Schaunard trong La Bohème của Puccini.

Anh cũng từng biểu diễn tại nhiều sân khấu ở Nga, Việt Nam, Nhật Bản, Italy, Áo, Đức, Thụy Sĩ, Cộng hòa Séc và Moldova, trong đó có Nhà hát Lớn Hà Nội, Nhà hát Hồ Gươm, Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Zaryadye Moscow, Tver Philharmonic, Capella St. Petersburg, Kyoto Concert Hall và Sapporo Concert Hall.

Một trong những vai diễn gần đây của Khắc Hòa là Baron Scarpia trong opera Tosca của Nhà hát Nhạc Vũ kịch Việt Nam. Nhân vật này có tính cách lạnh lùng, tàn nhẫn và đầy tham vọng quyền lực, khác biệt với vẻ hiền lành của nam nghệ sĩ ngoài đời.

Để thể hiện Scarpia, Khắc Hòa dành nhiều thời gian nghiên cứu cách các nghệ sĩ khác xây dựng nhân vật, từ dáng đi, ánh mắt đến cách nói và sử dụng cơ thể. Anh cho rằng hát đúng nốt, đúng kỹ thuật là chưa đủ; người nghệ sĩ còn phải khiến khán giả tin vào con người đang hiện diện trên sân khấu.

Quá trình tập luyện kéo dài gần một tháng, có những ngày diễn ra ba buổi và kết thúc vào tối muộn. Sau khi hoàn thành vai diễn, Khắc Hòa cho biết anh vui vì đã vượt qua được giới hạn của chính mình.

Trở về Việt Nam để biểu diễn và đào tạo thế hệ sau

Sau 12 năm ở Nga, Khắc Hòa có cơ hội tiếp tục làm việc tại châu Âu, thậm chí có thể ký hợp đồng với một số đơn vị. Tuy nhiên, anh lựa chọn trở về Việt Nam để tiếp tục sự nghiệp biểu diễn, giảng dạy và kết nối với các nghệ sĩ trẻ.

"Tôi có cơ hội ở lại châu Âu, có thể ký hợp đồng với một số đơn vị. Nhưng tôi muốn về. Tôi muốn mang những gì mình học được về Việt Nam. Tôi muốn làm nghề ở đây, muốn dạy học, muốn kết nối với những người trẻ.

Tôi cũng nhớ Hà Nội. Nhớ những thứ rất bình thường thôi - một ly cà phê, một ổ bánh mì, gặp bạn bè, ngồi nói chuyện, đi đâu đó mà không cần phải lên kế hoạch quá nhiều. Tôi nghĩ cuộc sống không chỉ là những sân khấu lớn mà đôi khi là những thứ rất bình dị".

Hiện anh là nghệ sĩ soloist của Nhà hát Nhạc Vũ kịch Việt Nam, đồng thời giảng dạy thanh nhạc tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

Quyết định trở về của Khắc Hòa gắn với mong muốn đưa những kiến thức, kinh nghiệm tích lũy được trong thời gian học tập ở nước ngoài đến gần hơn với người trẻ trong nước. Anh cho rằng bản thân hiểu cảm giác của những người không có nhiều điều kiện tiếp cận âm nhạc hàn lâm, bởi chính anh từng lớn lên ở một vùng quê xa xôi và chưa biết nhà hát opera là gì.

Năm 2024, Khắc Hòa thực hiện chương trình “Giai điệu Nga tại Việt Nam”, mời các nghệ sĩ châu Âu về biểu diễn và tổ chức các lớp masterclass miễn phí tại Hà Nội, Huế, Đà Nẵng. Năm 2025, anh tiếp tục kết nối với Conservatorio Vecchi-Tonelli của Italy để đưa các dự án giáo dục âm nhạc về Việt Nam.

Theo nam nghệ sĩ, điều quan trọng nhất trong giáo dục nghệ thuật là khơi dậy niềm đam mê để người trẻ chủ động tìm kiếm cơ hội học tập và phát triển.

“Đầu tư cho văn hóa không chỉ là đầu tư thêm bao nhiêu tiền. Quan trọng là mình gieo được một giấc mơ”, anh chia sẻ.

Khắc Hòa cũng cho rằng âm nhạc cổ điển là một trong những yếu tố phản ánh trình độ văn hóa, giáo dục và cách một xã hội đầu tư cho những giá trị lâu dài. Việt Nam có nhiều di sản âm nhạc như ca trù, hát Xoan, chèo, cải lương; trong khi giao hưởng và opera là những loại hình có tính quốc tế cao, có khả năng kết nối nghệ sĩ và khán giả từ nhiều quốc gia.

Để các loại hình này phát triển bền vững, theo anh, cần có một hệ sinh thái gồm nhà hát, dàn nhạc, nghệ sĩ, nhà giáo, nhà quản lý, nhà sản xuất và khán giả. Anh ghi nhận khán giả Hà Nội ngày càng sẵn sàng mua vé nghe giao hưởng, xem opera, nhưng cũng lưu ý rằng nhiều nghệ sĩ vẫn phải hy sinh cho nghề trong khi thu nhập chưa bảo đảm cuộc sống.

Vì vậy, bên cạnh việc đào tạo nghệ sĩ có chuyên môn, Khắc Hòa mong muốn góp phần tạo thêm cơ hội tiếp xúc với âm nhạc quốc tế cho thế hệ trẻ. Anh tự xem mình là một người thợ xây văn hóa, đóng góp bằng những công việc cụ thể như đưa giáo sư nước ngoài về giảng dạy, tổ chức lớp học chuyên sâu hay giúp sinh viên có cơ hội nghe nghệ sĩ quốc tế biểu diễn.

Trong thời gian tới, Khắc Hòa dự kiến sang Italy tham gia một chương trình hòa nhạc liên quan đến quỹ âm nhạc Pavarotti. Anh hy vọng những chuyến đi như vậy sẽ mở thêm cơ hội hợp tác giáo dục âm nhạc giữa Italy và Việt Nam, giúp các nghệ sĩ trẻ trong nước có điều kiện học hỏi và phát triển.

Từ cậu bé lớn lên ở vùng quê chưa có điện đến nghệ sĩ opera từng đứng trên sân khấu Tchaikovsky, Khắc Hòa đã trải qua nhiều chặng đường học tập và làm nghề. Sau khi trở về Việt Nam, anh tiếp tục theo đuổi cả biểu diễn lẫn giảng dạy, với mong muốn không chỉ phát triển sự nghiệp cá nhân mà còn góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận âm nhạc hàn lâm cho thế hệ tiếp theo.