Một thành phố xanh không phải là thành phố giữ lại mọi cái cây

Cây bồ đề ngã chắn ngang đường Đinh Tiên Hoàng sáng 7-9 - Ảnh: HẢI TRIỀU

Sáng 7-10, một cây cổ thụ cao hơn 20m, tán rộng, bật gốc tại khu vực giao lộ Đinh Tiên Hoàng - Võ Thị Sáu, TP.HCM, đổ chắn gần như toàn bộ mặt đường. Một người đi xe máy bị sây sát nhẹ, nhiều tuyến đường xung quanh ùn ứ trong giờ cao điểm. 

Điều đáng chú ý là theo những ghi nhận ban đầu, thời điểm cây đổ trời không mưa, không có gió lớn. Cây nằm trong khuôn viên một tòa nhà, và theo Công ty TNHH MTV Công viên cây xanh TP.HCM, đây không phải cây thuộc đơn vị này quản lý.

Tôi đọc gần như tất cả các comment. Một cái cây đổ xuống đường luôn tạo ra hai phản ứng quen thuộc. Người ta tiếc một thân cây lớn đã đứng đó nhiều năm, đồng thời lo rằng lần sau nó có thể đổ trúng một người. 

Cả hai cảm xúc ấy đều có lý. Nhưng nếu sau mỗi sự cố, câu chuyện chỉ dừng lại ở hai thái cực “phải bảo vệ cây bằng mọi giá” hoặc “phải chặt cây để trừ họa”, thì chúng ta vẫn đang bỏ qua câu hỏi quan trọng hơn của quản trị đô thị: cây nào phù hợp với vị trí nào, kích thước bao nhiêu là hợp lý, và ai chịu trách nhiệm chăm sóc nó trong suốt vòng đời?

Nhưng, một cái cây trong rừng không giống một cái cây đứng cạnh dòng xe máy đông đúc. Một cây cổ thụ trong công viên rộng cũng không giống một cây mọc bên vỉa hè hẹp. Cùng là cây xanh nhưng mức độ rủi ro và yêu cầu quản lý hoàn toàn khác nhau. Đô thị vì thế không thể quản lý cây xanh chỉ bằng một nguyên tắc giản đơn rằng cứ cây xanh thì phải giữ.

Cây đường phố không phải là một khu rừng thu nhỏ. Và cây càng lớn cũng không có nghĩa là càng phù hợp với mọi vị trí.

Tôi rất hiểu tình cảm của người Sài Gòn với những hàng cây dầu, cây sao cao lớn đã đi vào ký ức đô thị. Chúng tạo bóng mát, giảm cảm giác nóng bức của những khối bê tông và quan trọng hơn, chúng lưu giữ một phần ký ức của thành phố trong một không gian đang thay đổi từng ngày.

Nhưng chính vì cây đường phố quan trọng, chúng ta càng cần nhìn nó như một phần của hạ tầng đô thị. Nó đứng trên vỉa hè, nơi bên dưới có thể là hệ thống cấp thoát nước và các công trình kỹ thuật; phía trên có thể là dây điện, viễn thông; bên cạnh là nhà cửa; dưới tán là người đi bộ; còn sát mép đường là dòng xe cộ liên tục. Một cây lớn ở vị trí như vậy không chỉ là một thực thể sinh học. Nó còn là một cấu phần vật lý có thể tạo ra rủi ro nếu cấu trúc của nó suy yếu.

Điều này không có nghĩa cây lớn là nguy hiểm, càng không có nghĩa cây cổ thụ nên bị loại bỏ khỏi đô thị. Nghị định 258/2025/NĐ-CP hiện hành thậm chí xác định cây cổ thụ trên 50 tuổi là một nhóm “cây xanh cần bảo tồn”. Nhưng chính vì cây lớn và cây cổ thụ có giá trị cao, việc đánh giá sức khỏe, vị trí và mức độ an toàn của chúng càng cần được thực hiện nghiêm túc. 

Cây càng cao chưa chắc càng mát

Một nghịch lý là cây càng cao chưa chắc càng mát. Hiệu quả của một cây đô thị không nằm đơn giản ở việc nó cao bao nhiêu mét, mà ở việc tán cây nằm ở đâu, rộng đến đâu và che được bao nhiêu bức xạ tại nơi con người thực sự sử dụng.

Các nghiên cứu về vi khí hậu đô thị cho thấy đường kính tán, độ dày tán, chiều cao bắt đầu phân cành và vị trí cây trong hình học đường phố đều có thể quyết định hiệu quả che bóng và tiện nghi nhiệt. Một cây rất cao nhưng tán nằm quá cao hoặc lệch khỏi vùng cần che có thể tạo ra ít bóng mát cho người đi bộ hơn một cây thấp hơn nhưng có tán rộng, dày và đặt đúng vị trí. 

Hàng cây xanh trên đường Lý Tự Trọng, TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Vì vậy, bài toán của cây xanh đô thị không đơn giản là trồng cây càng lớn càng tốt. Một cây có tán phù hợp với không gian có thể tạo ra bóng mát trực tiếp cho người đi bộ và mặt đường hiệu quả hơn một cây quá cao nhưng có tán nằm ngoài vùng cần che phủ. Nói cách khác, chúng ta không chỉ cần hỏi “cây này cao bao nhiêu?”, mà còn phải hỏi “bóng của nó nằm ở đâu?”.

Cây xanh cũng có vòng đời, và chăm sóc cây không thể chỉ dựa vào mắt thường.

Nghị định 258/2025/NĐ-CP hiện hành quy định việc quản lý, chăm sóc, bảo vệ cây xanh và xử lý những cây có nguy cơ gây nguy hiểm. Đối với cây xanh sử dụng công cộng, việc cắt tỉa hằng năm cũng được đặt ra nhằm bảo đảm an toàn, đặc biệt trong mùa mưa bão.

Cắt tỉa đúng kỹ thuật vì thế không phải là đối lập với bảo vệ cây. Trong nhiều trường hợp, đó chính là một phần của việc bảo vệ cây và bảo vệ con người. Ngược lại, cắt tỉa không đúng kỹ thuật hoặc bỏ mặc cây trong thời gian dài đều có thể làm gia tăng rủi ro.

Mảng xanh không chỉ là những hàng cây bên đường

Khi một cây lớn phải được thay thế vì đã suy giảm sức khỏe hoặc có nguy cơ gây mất an toàn, phản ứng đầu tiên thường là tiếc nuối. Điều đó dễ hiểu. Nhưng bảo vệ màu xanh của thành phố không nhất thiết đồng nghĩa với việc giữ nguyên từng cây xanh bằng mọi giá.

Một cây không phù hợp với vị trí hiện tại có thể được thay thế bằng một loài hoặc kích thước phù hợp hơn. Cái cần được bảo vệ về lâu dài không phải chỉ là “cây này”, mà là chức năng xanh mà thành phố cần có: bóng mát, giảm bức xạ nhiệt, cải thiện vi khí hậu, đa dạng sinh học và không gian công cộng.

Cây xanh trên đường Lê Duẩn, TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Một thành phố nén có thể cần cây lớn ở những công viên và không gian đủ rộng; cây có kích thước phù hợp hơn trên các tuyến phố; đồng thời tận dụng mái xanh, sân trong, ban công, giếng trời, vườn cộng đồng và các hệ thống cây leo ở những nơi thích hợp.

Nhìn từ trên cao, màu xanh của một thành phố không nằm trong một hàng cây hay vài cây cổ thụ. Nó là tổng hòa của công viên, mặt nước, vườn nhà, khoảng sân, mái xanh và vô số mảng xanh nhỏ nằm rải rác giữa những khối bê tông.

Vì thế, theo tôi, tranh cãi giữa “giữ cây bằng mọi giá” và “chặt cây cho an toàn” đều quá đơn giản.

Sau mỗi lần cây lớn gãy đổ gây thương vong, giao thông tắc nghẽn, câu hỏi không nên chỉ là “bao giờ trồng cây mới?”. Câu hỏi nên là: vì sao cây cũ đổ, nó có phù hợp với vị trí đó không, cây mới được lựa chọn dựa trên tiêu chí nào, và ai sẽ chịu trách nhiệm chăm sóc nó trong vài chục năm tới?

Một đô thị trưởng thành không quản lý màu xanh chỉ bằng tình yêu cây cối mà phải quản lý bằng dữ liệu, quy hoạch, chuyên môn và trách nhiệm. Và giống như mọi loại hạ tầng khác, thứ chúng ta cần không phải là bảo vệ nó bằng mọi giá mà là biết trồng đúng chỗ, chọn đúng loại, chăm sóc đúng cách và thay thế đúng lúc.