Đánh thức và phát huy di sản phi vật thể - Kỳ 2: Khi cộng đồng tự giữ nghề

Người dân tự tìm cách giữ nghề 

Di sản văn hóa phi vật thể chỉ có sức sống khi con người thực hành và trao truyền. Tại Sóc Bom Bo, những giá trị văn hóa của đồng bào X'tiêng đang được nối dài từ gia đình ra cộng đồng, từ thế hệ trước đến lớp trẻ.

Ở Sóc Bom Bo, ông Điểu Đớ gần 80 tuổi vẫn gắn bó với cồng chiêng, đan gùi, thổi sáo, đánh đàn M'buốt và chế tác nhạc cụ. Điều ông lo lắng không phải chỉ là những kỹ năng mình đang có sẽ mất đi, mà là sau ông còn ai tiếp tục.

Vì vậy, ông bắt đầu từ chính gia đình mình. Ông dạy con cháu, vận động thanh niên trong sóc tham gia thực hành văn hóa. Con rể ông, anh Phạm Văn Hưng, vốn là người Kinh, cũng được ông dạy tiếng X'tiêng, diễn xướng cồng chiêng, đan gùi và nhiều kỹ năng truyền thống.

Đến nay, anh Hưng là tổ trưởng tổ cồng chiêng tại Sóc Bom Bo. Cháu ngoại Phạm Lý Hùng cũng được truyền dạy các kỹ năng văn hóa.

Gia đình ông Điểu Đớ còn được Di tích lịch sử quốc gia Sóc Bom Bo lựa chọn là một trong những gia đình tham gia các hoạt động phát triển du lịch. Không gian gia đình vì thế vừa là nơi thực hành văn hóa, vừa trở thành nơi giới thiệu những giá trị ấy đến du khách.

Tiếng giã gạo hòa cùng âm vang cồng, chiêng tạo nên những thanh âm đặc trưng trong đời sống văn hóa của đồng bào X’tiêng ở Sóc Bom Bo.

Cùng ở Sóc Bom Bo, chị Điểu Thị Xia, 40 tuổi, đang tìm cách đưa nghề truyền thống vào đời sống kinh tế.

Chị có kinh nghiệm chế biến rượu cần, dệt thổ cẩm và hiện là tổ trưởng Tổ chế biến rượu cần Sóc Bom Bo. Chị đã trực tiếp truyền dạy kỹ thuật chế biến rượu cần cho hơn 100 học viên trong xã và các địa phương lân cận.

Rượu cần do chị chế biến được phát triển thành sản phẩm mang thương hiệu rượu cần Điểu Lên, tạo thêm thu nhập cho gia đình và được lựa chọn giới thiệu đến du khách. Với nghề dệt, chị cũng tìm cách thay đổi mẫu mã để sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu hiện nay.

Chị Thị Tức, thành viên tổ dệt thổ cẩm, giới thiệu sản phẩm truyền thống của người X'tiêng.

Những nỗ lực ấy cho thấy cộng đồng không đứng yên trước nguy cơ mai một. Người dân đang tự điều chỉnh, tự tìm thị trường, tự truyền dạy. Thế nhưng, nỗ lực của một cá nhân hay một tổ nghề chỉ có thể giải quyết một phần bài toán khi những người phụ nữ vẫn ngồi bên khung cửi.

Nghệ nhân Thị Giôn cho biết, bà vẫn làm nghề vì yêu và tự hào về nghề dệt của dân tộc mình. Sản phẩm của bà hiện đã có thể nhận đơn hàng từ nhiều nơi, thậm chí có đơn hàng từ nước ngoài.

Chị Thị Xinh, một thành viên trẻ của tổ dệt, yêu thích thổ cẩm và mong muốn góp sức giữ nghề. Chị cho rằng cần kết hợp hoa văn truyền thống với chất liệu, kiểu dáng hiện đại, đồng thời tận dụng công nghệ để giới thiệu sản phẩm. Từ đây, vấn đề không còn chỉ là người dân có muốn giữ nghề hay không, mà là cộng đồng cần những điều kiện gì để có thể giữ nghề lâu dài.

Cần một cơ chế bảo tồn sát với cộng đồng 

Trao đổi với Người Đưa Tin, ông Nguyễn Hồng Ân, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa Đồng Nai, sau khi di sản được ghi danh, cần xây dựng những chương trình, đề án cụ thể để xác định mục tiêu, nội dung và lộ trình bảo vệ, phát huy từng di sản.

Bởi mỗi di sản có một điều kiện tồn tại khác nhau. Có di sản cần hỗ trợ truyền dạy. Có di sản cần bảo vệ không gian thực hành. Có nghề cần hỗ trợ nguyên liệu và đầu ra. Có lễ hội cần giữ cả phần lễ và phần hội, tránh biến thành một hoạt động trình diễn đơn thuần.

Với những di sản có nguy cơ mai một, cần có giải pháp riêng thay vì áp dụng một mô hình chung.

Thanh niên Sóc Bom Bo học nghề dệt thổ cẩm, góp phần tiếp nối và gìn giữ nghề truyền thống của đồng bào X’tiêng.

Theo ông Ân, ngành chức năng cũng cần tiếp tục kiểm kê, nghiên cứu, hoàn thiện hồ sơ khoa học đối với những di sản đủ tiêu chí; đồng thời theo dõi những giá trị chưa được ghi danh nhưng đang có nguy cơ biến mất.

Theo ông Phạm Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Bom Bo, phụ trách Di tích lịch sử quốc gia Sóc Bom Bo, cần tạo những không gian để thế hệ trẻ được học, được làm và được trải nghiệm cùng nghệ nhân, già làng, người am hiểu văn hóa.

Một đứa trẻ biết giã gạo chày tay, đánh cồng chiêng, dệt thổ cẩm hoặc hiểu câu chuyện phía sau một phong tục không chỉ đang học một kỹ năng. Đó là quá trình tiếp nhận một phần ký ức của cộng đồng.

Ông Phạm Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Bom Bo, phụ trách Di tích lịch sử quốc gia Sóc Bom Bo Tp.Đồng Nai (áo trắng)

Từ góc nhìn này, việc truyền dạy có thể mở rộng qua trường học, câu lạc bộ văn hóa, lớp học tại cộng đồng và các chương trình trải nghiệm.

Theo Giám đốc Bảo tàng Đồng Nai Nguyễn Ngọc Yến, thời gian tới đơn vị tiếp tục tổ chức trình diễn, trưng bày, triển lãm, tuyên truyền, giới thiệu di sản trên các phương tiện truyền thông và nền tảng số. Cùng với đó là đẩy mạnh kiểm kê, số hóa dữ liệu, xây dựng các chương trình kết nối di sản với phát triển du lịch bền vững.

Những hoạt động này có ý nghĩa ở khâu tư liệu hóa và lan tỏa, nhưng với di sản phi vật thể, điều quan trọng vẫn là đưa tư liệu trở lại phục vụ cộng đồng thực hành. Một video về nghề dệt không thể thay thế người biết dệt. Một cơ sở dữ liệu về lễ hội không thể thay thế cộng đồng thực hành lễ hội.

Vì vậy, chính sách bảo tồn cần hướng đến con người và không gian sống của di sản, chứ không chỉ hướng đến hồ sơ và tư liệu. Vì vậy, câu chuyện bảo tồn cần bước sang một giai đoạn khác: di sản không chỉ cần được giữ lại, mà cần được đặt vào một hệ sinh thái rộng hơn của giáo dục, du lịch, thị trường và phát triển kinh tế cộng đồng.

Đón đọc kỳ cuối: Biến di sản thành nguồn lực phát triển.