Xây dựng mạng lưới đa tầng chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em

Hội thảo tập trung trao đổi về thực trạng sức khỏe tâm thần trẻ em, những khoảng trống trong nhận diện và hỗ trợ, đồng thời chia sẻ các mô hình, kinh nghiệm thực tiễn. Đến tham dự Hơn 130 đại biểu là cán bộ quản lý, chuyên gia, đại diện trường học, bệnh viện, tổ chức xã hội tham dự, chia sẻ.

Phát biểu khai mạc hội nghị Bà Mai Thị Ngọc Mai, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Quyền trẻ em Việt Nam, Chủ tịch Hội Bảo vệ Quyền trẻ em TP. Hồ Chí Minh, cho rằng trẻ em đang chịu tác động từ môi trường sống, các mối quan hệ và mạng xã hội. Vì vậy, nhà trường không thể một mình giải quyết tất cả vấn đề mà cần sự phối hợp của gia đình và các tổ chức xã hội.

Hỗ trợ tâm lý học đường vì thế không chỉ nằm trong một căn phòng. Khi học sinh biết nơi tìm kiếm sự giúp đỡ, tin tưởng người hỗ trợ và được kết nối đúng lúc với dịch vụ chuyên môn, nhà trường mới có thể hình thành một môi trường an toàn, thân thiện và đáp ứng tốt hơn nhu cầu phát triển của trẻ.

Theo PGS.TS. Đinh Phương Duy, Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục TP. Hồ Chí Minh, sức khỏe tâm thần của trẻ em cần được nhìn nhận trong một mạng lưới bảo vệ đa tầng. Ông nhấn mạnh: “Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em không chỉ là trách nhiệm của nhà trường hay gia đình, mà cần sự chung tay của cả xã hội trong một mạng lưới bảo vệ đa tầng. Quan trọng nhất là tạo ra một không gian an toàn, nơi trẻ em được lắng nghe, được tin tưởng để tự tin chia sẻ và đồng hành cùng bạn bè.”

Nhu cầu hỗ trợ ngày càng đa dạng

TS. Giang Thiên Vũ, Tổng Thư ký Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục TP. Hồ Chí Minh, cho biết khảo sát thực hiện tháng 5/2026 với 409 học sinh từ 12-18 tuổi và 26 cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên tư vấn tâm lý tại các trường phổ thông trên địa bàn thành phố cho thấy nhiều nhu cầu hỗ trợ khác nhau.

Ba nhóm nhu cầu nổi bật gồm tìm hiểu thế mạnh, định hướng nghề nghiệp với 63,1%; giao tiếp tự tin, diễn đạt cảm xúc 60,4%; xây dựng và duy trì các mối quan hệ tốt đẹp 59,7%. Bên cạnh đó, 39,9% học sinh có nhu cầu hỗ trợ quản lý cảm xúc, lo âu và căng thẳng; 32% cần hỗ trợ nhận diện cảm giác cô đơn, lạc lõng; 40,6% cần hỗ trợ ổn định tâm lý khi rơi vào khủng hoảng.

Đáng chú ý, 75,1% học sinh được khảo sát chưa từng đến phòng tư vấn tâm lý tại trường. Theo TS. Giang Thiên Vũ, nguyên nhân có thể đến từ việc học sinh chưa biết trường có phòng tư vấn, vị trí phòng tư vấn chưa tạo cảm giác riêng tư hoặc các em lo ngại bị bạn bè chú ý.

Từ thực tế này, ông đề xuất mô hình hỗ trợ sức khỏe tâm thần theo ba tầng.

Tầng thứ nhất là phòng ngừa phổ quát dành cho tất cả học sinh, tập trung nâng cao nhận thức, trang bị kỹ năng sống, kỹ năng quản lý cảm xúc và xây dựng môi trường học đường an toàn.

Tầng thứ hai là hỗ trợ sớm có mục tiêu dành cho học sinh có nguy cơ hoặc đang gặp khó khăn tâm lý – xã hội. Ở tầng này, giáo viên và những người được đào tạo có thể thực hiện hỗ trợ ban đầu, đồng thời nhận diện trường hợp cần chuyển tiếp.

Tầng thứ ba là chuyển gửi đến chuyên gia khi học sinh có nguy cơ cao hoặc cần tham vấn, trị liệu chuyên sâu. Nhà trường cần có cơ chế kết nối với cơ sở y tế và dịch vụ tâm lý chuyên môn để trẻ được hỗ trợ phù hợp, kịp thời.

Ông Nguyễn Lữ Gia – Quản lý chương trình, Tổ chức Save the Children trình bày Mô hình “Tôi Hỗ Trợ Bạn Tôi” trong chăm sóc sức khỏe tâm thần và tâm lý xã hội cho học sinh. Mô hình hướng đến việc tạo môi trường học đường an toàn, thân thiện và giàu sự cảm thông, nơi học sinh không chỉ chăm sóc bản thân mà còn sẵn sàng hỗ trợ người khác. Tuy nhiên Mô hình này chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được tích hợp trong một hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần nhiều tầng, nơi các cấp độ can thiệp được phân bổ hợp lý và có sự phối hợp chặt chẽ.

Không để nhà trường đơn độc

Một trong những điểm được các đại biểu nhấn mạnh là vai trò của giáo viên trong mạng lưới hỗ trợ. TS. Nguyễn Hữu Long, Trường Đại học Mở TP. Hồ Chí Minh, cho biết học sinh khi gặp khó khăn thường tìm đến người mà các em tin tưởng trước. Giáo viên bộ môn có thể là một điểm tiếp cận quan trọng trước khi học sinh tìm đến nhân sự tư vấn hoặc giáo viên chủ nhiệm.

Điều này không đồng nghĩa giáo viên phải thực hiện công việc của chuyên gia tâm lý. Vai trò của giáo viên là lắng nghe, nhận diện những dấu hiệu cần lưu ý và kết nối học sinh với nguồn hỗ trợ phù hợp khi vấn đề vượt quá khả năng của mình.

Từ thực tiễn tại Trường TH-THCS Olympia, cô giáo Lê Thiên Nga và Nguyễn Thị Hằng cho rằng giáo viên có thể được phát triển năng lực tâm lý – giáo dục để hiểu đặc điểm phát triển của học sinh, nhận diện nhu cầu và thực hiện hỗ trợ ban đầu trong phạm vi chuyên môn.

Trong khi đó, ThS. Lê Thị Minh Tâm, Chi hội Tâm lý Hoa Súng, giới thiệu mô hình “Gatekeeper đa chủ thể”, trong đó bạn bè, giáo viên, gia đình, tổ chức xã hội và chuyên gia cùng tham gia vào quá trình phát hiện sớm và kết nối hỗ trợ.

Mô hình này đòi hỏi những người không chuyên được hướng dẫn để biết cách lắng nghe, nhận diện giới hạn và chuyển tiếp trường hợp cần hỗ trợ chuyên sâu. Việc đào tạo và giám sát chuyên môn vì vậy là điều kiện quan trọng để mạng lưới vận hành an toàn.

Kết nối gia đình, xã hội và chuyên môn

Với nhóm trẻ có hoàn cảnh đặc biệt, yêu cầu này càng rõ nét. Ông Nguyễn Chí Công, Phó Trưởng phòng Giáo dục y tế - Lực lượng Thanh niên xung phong TP. Hồ Chí Minh, cho biết đơn vị đang quản lý gần 900 trẻ có hoàn cảnh đặc biệt tại các cơ sở bảo trợ xã hội. Bên cạnh chăm lo vật chất, cần quan tâm hơn đến nhu cầu tâm lý, tình cảm và khả năng hòa nhập của trẻ.

Một số mô hình được chia sẻ tại hội thảo cũng cho thấy gia đình có thể trở thành một mắt xích trong mạng lưới hỗ trợ. ThS. Hứa Hải Điệp giới thiệu mô hình “Hiểu & Đồng hành” dành cho nhóm tuổi 13-18, sử dụng hoạt động định hướng nghề nghiệp như một điểm khởi đầu giúp học sinh hiểu bản thân, đồng thời tạo cơ hội để cha mẹ và con cái tăng cường đối thoại.

Các tham luận cũng đề cập khả năng huy động người không chuyên đã qua đào tạo tham gia hỗ trợ tâm lý – xã hội trong trường học, nhất là tại những nơi hạn chế nguồn lực. Tuy nhiên, việc này cần đi kèm chương trình đào tạo, giám sát và cơ chế chuyển tuyến rõ ràng.

Từ các ý kiến tại hội thảo, chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em được đặt trong một cách tiếp cận rộng hơn: không chỉ xử lý khi vấn đề đã xuất hiện mà tăng cường phòng ngừa, phát hiện sớm và kết nối hỗ trợ. Khi gia đình, nhà trường, ngành Y tế, tổ chức xã hội và cộng đồng cùng có vai trò rõ ràng, trẻ em sẽ có thêm nhiều điểm tựa để được lắng nghe, đồng hành và hỗ trợ phù hợp trong quá trình phát triển.