Quyền được biết mình phải làm gì

Theo các chuyên gia, bước đầu cơ quan thuế nên hướng dẫn, hỗ trợ hộ kinh doanh thực hiện chính sách thuế chứ không nên xử phạt - Ảnh: HỮU HẠNH

Từ đầu năm, thay vì chỉ tập trung bán hàng và nộp mức thuế đã được xác định như trước, ông phải tìm hiểu cách tính thuế, kê khai, ghi sổ kế toán. Đọc Nghị định 68/2026, ông gặp quy định dẫn sang Luật Thuế giá trị gia tăng và các văn bản hướng dẫn thi hành. Muốn hiểu một nghĩa vụ, ông lại phải lần tìm những quy định khác. Ông nói mình muốn làm đúng, nộp thuế đầy đủ, nhưng vẫn sợ nếu làm sai sẽ bị phạt.

Tôi thấy trong nỗi lo ấy có một nghịch lý đáng suy nghĩ. Người cố tình trốn thuế thường biết mình đang làm sai. Còn ở đây, một người muốn tuân thủ pháp luật lại không biết chắc mình đã làm đúng hay chưa.

Tôi phải làm gì?

Chỉ trong khoảng 2 năm, chính sách liên quan đến thuế hộ kinh doanh đã có 3 luật, 5 nghị định và 7 thông tư, chưa kể nhiều quy định nằm rải rác ở các văn bản khác. Một lĩnh vực phức tạp như thuế đương nhiên cần nhiều quy định để điều chỉnh những đối tượng, phương pháp và tình huống khác nhau.

Vấn đề bắt đầu khi người phải thực hiện nghĩa vụ không biết văn bản nào đang áp dụng cho mình, phải đọc văn bản này để tìm đến văn bản khác, rồi vẫn không đủ tự tin để trả lời một câu tưởng như rất đơn giản: Tôi phải làm gì?

Pháp luật thường được nhìn từ phía Nhà nước với những câu hỏi như ai phải nộp thuế, nộp bao nhiêu, kê khai khi nào, vi phạm thì xử lý thế nào? Nhưng còn một chiều khác ít được chú ý hơn. Trước khi yêu cầu một người thực hiện đúng nghĩa vụ, hệ thống pháp luật phải tạo cho họ một khả năng thực tế để nhận biết nghĩa vụ ấy.

Đây không đơn thuần là yêu cầu về truyền thông. Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành đặt ra nguyên tắc xây dựng và ban hành văn bản phải bảo đảm công khai, minh bạch, ổn định và khả thi. Luật cũng xác định tổ chức thi hành bao gồm phổ biến văn bản, hướng dẫn áp dụng, tiếp nhận kiến nghị, tập huấn, rà soát, hợp nhất và hệ thống hóa quy định.

Việc Nhà nước ban hành một quy định đúng chưa phải là điểm kết thúc của quá trình làm luật. Một chủ hộ kinh doanh không có phòng kế toán hay bộ phận pháp chế. Nhiều người cả ngày đứng bán hàng, quản lý nhân viên, nhập hàng, giao hàng rồi tối mới có thời gian mở điện thoại tìm hiểu cách kê khai thuế.

Khi một nghĩa vụ được đặt trong nhiều tầng luật, nghị định, thông tư và các quy định dẫn chiếu lẫn nhau, họ phải bỏ thêm thời gian để tìm, đọc, so sánh và tự xác định quy định nào dành cho mình.

Trong nghiên cứu về gánh nặng pháp lý công bố tháng 6-2026, Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) gọi đây là chi phí tìm kiếm quy định. Trước khi doanh nghiệp có thể tuân thủ, họ phải xác định được những yêu cầu nào áp dụng cho mình và hiểu chúng có nghĩa gì.

Khi thông tin nằm phân tán ở nhiều nguồn, chi phí để tìm kiếm và giải thích pháp luật tăng lên, đồng thời làm phát sinh tâm lý không chắc mình đã tìm đủ quy định hay chưa. OECD cũng ghi nhận tại 63 phần trăm số quốc gia được khảo sát, các tổ chức doanh nghiệp đánh giá chi phí để theo kịp những thay đổi pháp luật ở mức cao.

Gánh nặng ấy đặc biệt lớn với người kinh doanh nhỏ. Một doanh nghiệp lớn có thể thuê kế toán, tư vấn thuế hoặc luật sư để theo dõi những thay đổi pháp luật. Hộ bán hàng nhỏ phải tự mình làm việc đó, trong khi nghĩa vụ tuân thủ không vì quy mô nhỏ mà tự nhiên trở nên dễ hiểu hơn. Vì thế, cải cách thuế đối với hộ kinh doanh không nên chỉ được đánh giá bằng việc thu đúng, thu đủ hay số hộ chuyển sang kê khai thành công.

Một chỉ số khác cũng quan trọng là bao nhiêu người có thể tự mình biết chính xác mình phải làm gì. Nghị định 68/2026 và Thông tư 18/2026 đã có những quy định cụ thể về ngưỡng doanh thu, khai thuế và nộp thuế. Cục Thuế cũng đang công bố các nội dung hướng dẫn thực hiện. Đây là những bước cần thiết. Nhưng trong một hệ thống pháp luật ngày càng nhiều quy định, có lẽ cần tiến thêm một bước.

Cần xây dựng đầu mối hướng dẫn theo từng nhóm

Cán bộ thuế hướng dẫn chính sách thuế mới cho hộ kinh doanh - Ảnh: LÊ THANH

Thay vì yêu cầu một hộ kinh doanh tự ghép các mảnh quy định nằm trong nhiều văn bản, cơ quan quản lý có thể xây dựng một đầu mối hướng dẫn duy nhất theo từng nhóm đối tượng.

Một người bán hàng chỉ cần nhập ngành nghề, doanh thu, hình thức kinh doanh và một số thông tin cơ bản. Hệ thống phải có khả năng trả lời bằng ngôn ngữ phổ thông họ thuộc nhóm nào, phải kê khai loại thuế gì, dùng biểu mẫu nào, thời hạn bao giờ và cần lưu giữ những chứng từ gì.

Điều quan trọng là câu trả lời ấy phải đủ tin cậy để người dân có thể dựa vào đó mà thực hiện. Công nghệ hoàn toàn có thể giúp pháp luật chuyển từ trạng thái người dân phải đi tìm quy định sang trạng thái quy định tìm đúng người cần áp dụng.

Việc thứ hai là cần cách ứng xử phù hợp trong giai đoạn chuyển đổi. Chính sách thuế đối với hộ kinh doanh đang thay đổi khá lớn cả về phương pháp quản lý, kê khai, hóa đơn và ứng dụng công nghệ. Nhiều chủ hộ có kinh nghiệm hàng chục năm trong nghề nhưng chưa quen phần mềm và hóa đơn điện tử. Trong thời gian đầu nên ưu tiên hướng dẫn và hỗ trợ thay vì lập tức xử phạt những sai sót khi người dân đang làm quen với hệ thống mới.

Tôi cho rằng cần phân biệt rõ hai tình huống: Một bên là hành vi che giấu doanh thu, sử dụng thủ đoạn để trốn nghĩa vụ thuế. Bên kia là người đã kê khai, đã nộp thuế nhưng sai một thao tác hoặc hiểu chưa đúng một quy định mới. Cả hai đều có thể là hành vi không phù hợp quy định nhưng bản chất hoàn toàn khác nhau.

Một hệ thống quản lý thuế hiệu quả phải đủ nghiêm để người cố tình gian lận không thể lợi dụng sự khoan dung. Nhưng nó cũng cần đủ tinh tế để một lỗi trong quá trình học cách tuân thủ không bị nhìn giống hành vi cố ý né tránh nghĩa vụ. Điều này càng quan trọng khi Nhà nước đang muốn hàng triệu hộ kinh doanh chuyển dần từ phương thức quản lý quen thuộc sang một mô hình minh bạch và chuyên nghiệp hơn.

Pháp luật có quyền đòi hỏi người dân phải tuân thủ. Nhưng trước khi xử lý một người vì đã không làm đúng, cũng cần bảo đảm rằng một người bình thường, với sự cẩn trọng hợp lý, có thể biết thế nào mới là làm đúng.

Một hệ thống thuế tốt không chỉ khiến người muốn trốn thuế ngày càng khó trốn. Nó còn phải khiến những người như ông H., những người chỉ mong kinh doanh bình thường và nộp thuế đầy đủ, không phải kết thúc mỗi kỳ kê khai bằng câu hỏi: Liệu mình đã làm đúng chưa?