'Cuộc đời trôi nhanh qua những cú vuốt màn hình'

Hằng ngày, tôi vẫn đi làm bằng tuyến tàu điện Cát Linh - Hà Đông. Quãng đường không quá dài nhưng đủ để tôi nhìn Hà Nội ở một nhịp điệu khác.

Thành phố lướt qua ô cửa kính với những mái nhà, hàng cây và dòng xe nối nhau phía dưới. Có những sáng trời trong, nắng trải trên những con phố quen thuộc; cũng có hôm Hà Nội chìm trong màn sương mỏng. Nhưng bên trong toa tàu, có một hình ảnh gần như ngày nào cũng lặp lại. Càng nhìn, tôi càng nhận ra đó không đơn thuần là một thói quen nhỏ của đời sống hiện đại.

Ngay khi bước lên tàu, điều đầu tiên đập vào mắt tôi thường là rất nhiều người đang cúi xuống nhìn màn hình điện thoại.

Người trẻ có, người trung niên có, đôi khi cả những người đã lớn tuổi. Người xem video, người đọc tin, người nhắn tin, người lướt mạng xã hội.

Những ngón tay gần như không ngừng chuyển động: vuốt lên, dừng lại vài giây rồi lại vuốt. Một hình ảnh hiện ra rồi biến mất, một câu chuyện vừa bắt đầu đã bị thay bằng câu chuyện khác. Cứ thế, vuốt, vuốt và vuốt.

Một toa tàu có thể rất đông người nhưng lại rất ít ánh mắt gặp nhau. Những người ngồi cạnh nhau rất gần, nhưng dường như mỗi người đang ở trong một thế giới riêng.

Không mấy ai nhìn người bên cạnh, không mấy ai trò chuyện; vài phút giữa hai ga cũng nhanh chóng được lấp đầy bởi chiếc điện thoại. Tôi chợt nghĩ: khi có thể kết nối với cả thế giới qua một màn hình nhỏ, liệu chúng ta có đang dần mất đi khả năng kết nối với người ngay bên cạnh mình?

Thói quen xem điện thoại mọi lúc mọi nơi có thể khiến con người mải mê nhìn thế giới qua màn hình nhỏ mà quên đi hiện thực. Ảnh minh họa

Câu hỏi ấy không phải để trách cứ ai, bởi nhiều lúc chính tôi cũng như vậy. Có một tin nhắn cần trả lời, một bài báo muốn đọc, một công việc chưa kịp giải quyết.

Nhưng từ một việc cần thiết, ta rất dễ trôi sang một tin khác, một video khác. Khi ngẩng đầu lên, tàu đã qua vài ga.

Điều khiến tôi suy nghĩ không chỉ là chúng ta dành bao nhiêu thời gian cho điện thoại, mà sâu hơn, là những phương tiện truyền thông mới đang âm thầm thay đổi cách chúng ta cảm nhận thời gian, con người và cuộc sống.

Trước đây, những khoảng thời gian chờ đợi cũng là lúc để quan sát và suy nghĩ. Chờ một chuyến xe, người ta nhìn đường phố; ngồi trên tàu, người ta nhìn phong cảnh; gặp một người quen, người ta hỏi nhau vài câu.

Có lúc chúng ta chẳng làm gì cả, chỉ để tâm trí được nghỉ ngơi. Còn hôm nay, chỉ vài chục giây trống, bàn tay đã gần như theo phản xạ tìm đến điện thoại. Những khoảng lặng cần thiết cho đời sống tinh thần cứ thế ít dần đi.

Đằng sau thói quen ấy là một thay đổi lớn của thời đại số. Sự chú ý của con người đã trở thành một nguồn tài nguyên có giá trị. Các nền tảng cạnh tranh để giữ người dùng ở lại lâu hơn; thuật toán học từ những gì chúng ta xem, thích, tìm kiếm hoặc tương tác rồi tiếp tục đưa tới những nội dung có khả năng giữ mắt chúng ta trên màn hình.

Vì vậy, một cú vuốt tưởng như hoàn toàn tự do đôi khi lại nằm trong một cơ chế được thiết kế để khuyến khích chúng ta tiếp tục vuốt.

Một video vài chục giây không đáng kể. Một lần mở điện thoại vài phút cũng không đáng kể. Nhưng hàng trăm lần như vậy trong ngày, hàng nghìn lần trong tháng thì câu chuyện đã khác.

Một cú vuốt chỉ mất một giây, nhưng cuộc đời cũng được tạo nên từ chính những giây như thế. Nếu cộng tất cả khoảng thời gian ta vô thức dành cho những nội dung mà ít phút sau đã quên, có lẽ nhiều người sẽ giật mình. Tiền mất có thể kiếm lại, nhưng một giờ đã trôi qua thì không công nghệ nào trả lại được.

Những cú vuốt liên tục còn làm thay đổi cấu trúc sự chú ý. Khi quen với video ngắn, hình ảnh thay đổi từng giây và những kích thích liên tục, con người dễ mất kiên nhẫn với những gì cần thời gian.

Một cuốn sách dài trở nên khó đọc hơn; một bài viết cần suy ngẫm dễ bị bỏ qua; một cuộc trò chuyện cần lắng nghe dường như quá chậm. Chúng ta có thể tiếp nhận nhiều thông tin hơn nhưng chưa chắc hiểu sâu hơn. Biết nhiều hơn không đồng nghĩa với sống sâu hơn.

Khi sự chú ý bị phân mảnh, các mối quan hệ cũng có nguy cơ bị phân mảnh theo. Một gia đình có thể ngồi cùng bàn nhưng mỗi người nhìn vào một màn hình.

Bạn bè gặp nhau nhưng câu chuyện liên tục bị ngắt bởi thông báo. Cha mẹ ở bên con nhiều giờ mà chưa chắc thực sự hiện diện cùng con. Ta có thể có hàng nghìn người theo dõi trên mạng xã hội nhưng đôi khi lại thiếu một người chịu ngồi yên để nghe mình nói hết một câu chuyện.

Công cụ kết nối nhiều hơn, nhưng sự hiện diện thật sự đôi khi lại mong manh hơn.

Tất nhiên, sẽ không công bằng nếu quy mọi vấn đề cho công nghệ. Công nghệ giúp chúng ta kết nối, học hỏi, làm việc hiệu quả hơn và mở rộng cơ hội sáng tạo.

Điều quan trọng không phải là quay trở lại một thế giới không có điện thoại. Vấn đề là con người có còn giữ được quyền quyết định mình dành sự chú ý cho điều gì, dành thời gian cho ai và muốn sống cuộc đời của mình theo nhịp điệu nào hay không.

Bởi vậy, một năng lực ngày càng quan trọng trong thời đại số là quản trị sự chú ý. Chúng ta thường nói về quản lý thời gian nhưng ít khi nghĩ rằng thời gian của một đời người được tạo nên từ những gì người ấy dành sự chú ý cho.

Ta dành sự chú ý cho điều gì, cuộc đời dần được lấp đầy bởi điều đó. Nếu mỗi ngày ta dành hàng giờ cho tranh cãi vô nghĩa, tin giật gân hay nội dung chỉ tạo kích thích tức thời, thì không chỉ thời gian mà cả năng lượng tinh thần và khả năng tập trung cũng bị bào mòn.

Vì thế, xây dựng văn hóa số không thể chỉ là chuyện ứng xử có trách nhiệm trên mạng. Văn hóa số còn là khả năng sử dụng công nghệ có ý thức: biết khi nào cần kết nối và khi nào cần đặt điện thoại xuống; biết điều gì đáng dành thời gian và điều gì có thể bỏ qua; biết sử dụng công nghệ như một công cụ thay vì để nó điều khiển nhịp sống.

Gia đình và nhà trường cũng cần giúp trẻ em biết tập trung, đọc sâu, trò chuyện và lắng nghe.

Nhưng cuối cùng, những thay đổi lớn thường bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Có thể là một bữa ăn cả gia đình không cầm điện thoại, một cuộc gặp bạn bè không liên tục nhìn thông báo, một buổi tối đọc vài chục trang sách. Hay đơn giản hơn, trên một chuyến tàu, thử cất điện thoại vào túi.

Khi ấy, có thể chúng ta sẽ nhận ra một đứa trẻ tò mò nhìn thành phố qua cửa kính, một người mẹ chỉnh lại chiếc áo cho con, ánh nắng rơi trên những mái nhà. Hoặc chẳng có gì đặc biệt cả, chỉ là vài phút được ngồi yên với chính mình.

Mỗi sáng, chuyến tàu Cát Linh - Hà Đông vẫn đi qua những ga quen thuộc. Hà Nội vẫn hiện ra bên ngoài ô cửa kính, còn trong toa tàu những ngón tay vẫn tiếp tục vuốt. Tôi không nghĩ chúng ta cần từ bỏ công nghệ. Điều cần giữ lại giữa một thế giới ngày càng nhiều màn hình là khả năng ngẩng đầu lên: nhìn thành phố mình đang sống, nhìn người bên cạnh, nhìn vào mắt người thân và đôi khi nhìn lại chính mình.

Công nghệ giúp chúng ta nhìn thấy cả thế giới qua một màn hình nhỏ. Nhưng sẽ thật đáng tiếc nếu vì mải nhìn thế giới trong màn hình ấy mà không còn nhìn thấy thế giới ngay trước mắt. Một cú vuốt chỉ mất một giây. Nhưng nếu không để ý, có khi cả cuộc đời cũng lặng lẽ trôi qua trong những cú vuốt như thế.

Làm gì để thoát cảnh xem video ngắn từ bàn làm việc tới nhà vệ sinh?

Khi việc lướt video ngắn trở thành nhu cầu khó kiểm soát và được ưu tiên bất chấp những ảnh hưởng tiêu cực, người dùng có thể đã vượt qua ranh giới của giải trí thông thường.

Xem video ngắn 10 giờ/ngày, nhân viên ngân hàng ở Hà Nội phải điều trị tâm thần

Nữ nhân viên ngân hàng 24 tuổi ở Hà Nội từng có những đêm xem video ngắn từ 18h hôm trước đến 4h sáng hôm sau. Công việc, sức khỏe và đời sống đảo lộn khiến cô phải tìm đến bác sĩ để điều trị sức khoẻ tâm thần.