AI vào giảng đường: Điều gì tuyệt đối không thể thay thế?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang ngày càng tham gia sâu vào hoạt động giáo dục, từ cung cấp kiến thức, giải đáp câu hỏi đến hỗ trợ phân tích dữ liệu, xây dựng kế hoạch học tập. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, AI có thể hỗ trợ quá trình dạy và học nhưng không thể thay thế vai trò của người thầy trong việc hình thành tư duy, nhân cách và những giá trị làm nên con người.

Người thầy phải chuyển từ cung cấp câu trả lời sang dạy cách đặt câu hỏi

Trao đổi với Người Đưa Tin, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga (đoàn Tp. Hải Phòng) cho rằng sự phát triển nhanh chóng của AI đang đặt giáo dục trước một thay đổi mang tính căn bản.

Theo bà Nga, trước đây, một trong những lợi thế lớn của người thầy là sở hữu tri thức và truyền đạt tri thức cho người học. Tuy nhiên, hiện nay, chỉ với một thiết bị kết nối Internet, sinh viên có thể tiếp cận lượng kiến thức khổng lồ trong thời gian rất ngắn.

Không chỉ tìm kiếm thông tin, AI còn có thể giải thích, tổng hợp, dịch thuật, lập bảng, viết chương trình, phân tích dữ liệu và đưa ra nhiều phương án giải quyết một vấn đề.

"Điều đó không làm vai trò của người thầy nhỏ đi, mà ngược lại, buộc vai trò ấy phải chuyển lên một tầng cao hơn", bà Nguyễn Thị Việt Nga nhận định.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga (Ảnh: Hữu Thắng).

Theo nữ đại biểu, trong thời đại AI, người thầy trước hết phải chuyển từ người cung cấp câu trả lời sang người dạy cách đặt câu hỏi. Khi câu trả lời ngày càng dễ tìm kiếm, năng lực quan trọng lại là biết vấn đề nào đáng đặt ra, câu hỏi nào cần tiếp tục truy vấn, thông tin nào đáng tin cậy, lập luận nào còn thiếu căn cứ và điều gì cần được nhìn từ một góc độ khác.

AI có thể đưa ra một câu trả lời rất trôi chảy, nhưng trôi chảy không đồng nghĩa với đúng và càng không đồng nghĩa với sâu sắc. Vì vậy, người thầy phải giúp người học hình thành tư duy phản biện để nhận ra điều đó.

Bên cạnh đó, người thầy cần trở thành người thiết kế quá trình học tập. Thay vì chỉ truyền đạt kiến thức, giáo viên có thể xây dựng các vấn đề, tình huống, dự án và cuộc tranh luận để buộc người học phải suy nghĩ, lựa chọn, bảo vệ quan điểm và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.

AI có thể được sử dụng trong quá trình đó như một công cụ tìm kiếm, phân tích hoặc phản biện. Tuy nhiên, mục tiêu cuối cùng vẫn phải là nâng cao năng lực của người học, chứ không phải chỉ làm cho bài làm trở nên đẹp hơn nhờ AI.

Không thể dùng thuật toán để thay thế sự thấu hiểu con người

Một giá trị quan trọng khác của người thầy, theo bà Nguyễn Thị Việt Nga, là khả năng nhìn thấy con người phía sau kết quả học tập.

Hai sinh viên cùng đạt một điểm số có thể có năng lực, hoàn cảnh, sở trường và tiềm năng hoàn toàn khác nhau. Một người thầy giàu kinh nghiệm có thể nhận ra một ý tưởng còn vụng về nhưng giàu sáng tạo, một năng lực đang tiềm ẩn hay một bước tiến nhỏ nhưng đáng được khích lệ. Thậm chí, người thầy có thể nhận ra khi một học sinh, sinh viên đang mất phương hướng và cần được giúp đỡ.

"Giáo dục cá thể hóa không chỉ là thuật toán đưa bài tập phù hợp. Sâu xa hơn, đó là sự thấu hiểu con người", bà Nga nói.

AI đang ngày càng tham gia sâu vào hoạt động giáo dục (Ảnh: Phùng Sơn).

Theo đó, bản thân đội ngũ nhà giáo cũng phải thay đổi. Giáo viên không thể đứng ngoài AI hoặc chỉ coi AI là một nguy cơ. Họ cần hiểu AI đủ để sử dụng, kiểm soát, đánh giá giới hạn và hướng dẫn người học sử dụng đúng cách.

Tuy nhiên, năng lực AI của nhà giáo không chỉ nằm ở việc biết sử dụng phần mềm hay viết câu lệnh tốt. Quan trọng hơn là phải biết khi nào nên sử dụng AI, sử dụng đến đâu và khi nào cần để người học tự suy nghĩ.

"Có thể nói ngắn gọn: khi AI càng mạnh về cung cấp thông tin, người thầy càng phải mạnh về dẫn dắt tư duy và giáo dục con người", bà Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh.

 Những giá trị giáo dục AI không thể thay thế  

Cùng bàn về vấn đề này, GS.TS Phạm Tất Dong - nguyên Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam, cho rằng giáo dục hiện đại cần khuyến khích học sinh tự học, khai thác tri thức từ AI, Google và các nguồn học liệu khác. Tuy nhiên, nội dung kiểm tra, đánh giá vẫn phải bám sát chuẩn đầu ra, qua đó bảo đảm người học thực sự đạt được những năng lực, kiến thức cần thiết.

Trong bối cảnh AI ngày càng phát triển, theo GS.TS Phạm Tất Dong, vai trò của người thầy không mất đi mà chuyển sang một vị trí khác. Giáo viên sẽ người định hướng và làm chủ công cụ. Muốn vậy, giáo viên phải biết đặt ra những câu hỏi đúng, có giá trị để khai thác hiệu quả AI.

"AI chỉ làm theo câu lệnh. Người thầy phải biết đặt ra những câu hỏi đúng, có giá trị và định hướng được AI giải quyết vấn đề theo mục tiêu của mình", ông nói.

Từ đó, cả người dạy và người học cần được trang bị kỹ năng đặt vấn đề, tư duy phản biện và khả năng sáng tạo, thay vì phụ thuộc vào những câu trả lời có sẵn từ AI.

Trước câu hỏi nếu AI ngày càng có thể thay thế nhiều công việc trước đây của con người, đâu là những giá trị trong giáo dục và vai trò của người thầy tuyệt đối không nên để AI thay thế, các chuyên gia cho rằng đó là sự thấu cảm, giáo dục nhân cách và khả năng khơi dậy động lực ở người học.

AI có thể cung cấp câu trả lời, nhưng người thầy dạy học sinh cách đặt câu hỏi, phân biệt đúng sai và phát triển năng lực cảm xúc. AI không có cảm xúc để nhận ra sự lo âu, tổn thương hay mất phương hướng của một học sinh.

Trong khi đó, một lời động viên đúng lúc, sự thấu hiểu, ngọn lửa đam mê hay tấm gương về đạo đức, nhân cách của người thầy có thể để lại ảnh hưởng lâu dài đối với người học.

Bà Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh, cần xác lập một ranh giới rõ ràng: AI có thể tham gia vào giáo dục nhưng không được thay thế mối quan hệ giữa con người với con người vốn là cốt lõi của giáo dục.

AI có thể giải thích một định lý, chấm một bài trắc nghiệm hay gợi ý một kế hoạch học tập. Nhưng mục tiêu của giáo dục không chỉ là tạo ra một người biết nhiều hơn. Giáo dục còn phải hình thành nhân cách, lòng tự trọng, trách nhiệm, khả năng sống cùng người khác, biết phân biệt đúng sai, biết đứng dậy sau thất bại và biết lựa chọn những điều có ý nghĩa.

"Những điều đó không thể chỉ được tạo ra bằng dữ liệu và thuật toán", bà Nga khẳng định.

Theo bà, có những bài học người học nhớ suốt đời không nằm trong giáo trình mà đến từ cách một người thầy đối xử công bằng với học trò, cách một cô giáo bảo vệ một sinh viên yếu thế, một lời động viên đúng lúc hay thái độ nghiêm khắc trước sự gian dối. Đó là quá trình truyền dẫn giá trị từ con người sang con người mà AI không thể thay thế.

Không để AI suy nghĩ thay con người

Một vấn đề khác được Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga đặc biệt lưu ý là AI không nên thay thế con người trong những quyết định giáo dục có tác động quan trọng đến số phận người học.

Thuật toán có thể cung cấp dữ liệu tham khảo, nhưng những quyết định liên quan đến đánh giá, kỷ luật, định hướng phát triển, nhận diện tiềm năng hay hỗ trợ người học gặp khó khăn vẫn cần sự phán đoán, trách nhiệm và lòng nhân văn của con người.

Bà Nga nhấn mạnh: "AI có thể đưa ra một khuyến nghị nhưng không thể chịu trách nhiệm đạo đức thay con người về hậu quả của khuyến nghị đó".

Theo bà Nga, điều giáo dục cần bảo vệ trong thời đại AI chính là năng lực suy nghĩ độc lập của người học.

"Điều đáng lo không phải chỉ là AI sẽ làm thay con người nhiều việc; đáng lo hơn là con người quen để AI suy nghĩ thay mình", bà nói.

Nếu sinh viên luôn hỏi AI trước khi tự suy nghĩ, luôn chấp nhận đáp án có sẵn, lâu dần có thể hình thành những người rất thành thạo công cụ nhưng lại yếu khả năng phán đoán. Khi đó, công nghệ càng thông minh thì con người càng có nguy cơ phụ thuộc.

Vì vậy, mục tiêu của giáo dục trong kỷ nguyên AI không thể là đào tạo con người cạnh tranh với máy móc về tốc độ xử lý thông tin. Thay vào đó, nhà trường cần phát triển những phẩm chất giúp con người vẫn là chủ thể của công nghệ như tư duy độc lập, sáng tạo, lòng trắc ẩn, ý thức đạo đức, khả năng hợp tác, bản lĩnh lựa chọn và năng lực chịu trách nhiệm.

"Tôi nghĩ đây cũng chính là lúc giá trị của người thầy hiện lên rõ nhất. Một người thầy giỏi trong thời đại AI không phải là người biết nhiều hơn AI, mà là người giúp học trò biết điều gì đáng để học, đáng để tin, đáng để theo đuổi và cuối cùng là biết mình muốn trở thành một con người như thế nào", bà Nga bày tỏ.

Quốc Tiệp – Hoàng Bích