Chú trọng tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất

Đề xuất quy định rõ các nhóm hỗ trợ

Luật Đất đai đang được xem xét sửa đổi nhằm giải quyết kịp thời những vấn đề cấp bách phát sinh từ thực tiễn thi hành, tháo gỡ căn bản các điểm nghẽn về thể chế, khơi thông nguồn lực đất đai phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và mục tiêu tăng trưởng “hai con số” trong giai đoạn mới.

Đồng thời, xây dựng mô hình quản lý đất đai hiện đại, tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả thông qua đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số, đáp ứng yêu cầu tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.

Một trong các nội dung được người dân đặc biệt quan tâm là cơ chế thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Dự thảo Luật đã đề xuất hoàn thiện cơ chế thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư theo hướng quy định rõ hơn tiêu chí dự án, phạm vi thu hồi đất; bổ sung quy định thu hồi đất, phát triển quỹ đất vùng phụ cận, các công trình kết cấu hạ tầng. Đồng thời, chuyển mạnh từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang tư duy “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”.

Từ thực tiễn hành nghề, chuyên gia pháp lý bất động sản, luật sư Phạm Thanh Tuấn (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội) cho rằng, dự thảo đã bước đầu thể hiện định hướng quan tâm đến cuộc sống của người dân sau khi nhà nước thu hồi đất. Cụ thể, dự thảo quy định Nhà nước có trách nhiệm hỗ trợ để người có đất thu hồi có việc làm, có thu nhập, ổn định đời sống, sản xuất; khu tái định cư phải bảo đảm hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội đồng bộ; đồng thời có cơ chế ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ trong một số trường hợp.

Tuy nhiên, so với Luật Đất đai 2024, dự thảo không quy định cụ thể các loại hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất mà quy định theo hướng khái quát rằng người có đất thu hồi, chủ sở hữu tài sản được hỗ trợ để bảo đảm có chỗ ở, ổn định đời sống, sản xuất và giao Chính phủ quy định cụ thể.

Luật sư Phạm Thanh Tuấn (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội). Ảnh: PV

Ông Tuấn cho rằng, cách thiết chế này chưa thể hiện đầy đủ chủ trương chuyển mạnh từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang tư duy “tái thiết cuộc sống” theo Nghị quyết 21-NQ/TW.

Theo tư duy “tái thiết cuộc sống”, việc Nhà nước hoàn thành chi trả tiền bồi thường, bố trí đất hoặc nhà tái định cư và thực hiện các khoản hỗ trợ chưa phải là đích cuối cùng. Kết quả cần hướng tới là người dân sau khi bị thu hồi đất phải có nơi ở, điều kiện sống và khả năng tạo sinh kế được phục hồi, tiến tới bằng hoặc tốt hơn trước khi thu hồi đất.

Ví dụ, một hộ gia đình bị thu hồi đất ở kết hợp kinh doanh có thể được bồi thường đầy đủ về đất và nhà, nhưng nếu địa điểm tái định cư khiến họ không thể tiếp tục kinh doanh và mất nguồn thu nhập chính thì xét về tài sản họ đã được bồi thường, nhưng xét về tái thiết cuộc sống và sinh kế thì mục tiêu chính sách vẫn chưa đạt được.

Vì vậy, luật sư Phạm Thanh Tuấn kiến nghị bổ sung tại Điều 42 nguyên tắc: “Việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải bảo đảm người có đất thu hồi có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn trước khi Nhà nước thu hồi đất”. Đồng thời, giao Chính phủ quy định tiêu chí cụ thể để đánh giá mức độ phục hồi về nơi ở, điều kiện sống, việc làm và thu nhập, làm cơ sở tổ chức thực hiện và đánh giá hiệu quả chính sách sau thu hồi đất.

Đồng thời, xem xét quy định ngay trong Luật các nhóm hỗ trợ cơ bản khi Nhà nước thu hồi đất (giống Điều 108, Luật Đất đai 2024) như hỗ trợ ổn định đời sống; ổn định sản xuất, kinh doanh; đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm; hỗ trợ tái định cư và các hỗ trợ cần thiết khác. Trên cơ sở đó, giao Chính phủ quy định chi tiết đối tượng, điều kiện, mức và phương thức hỗ trợ phù hợp với từng trường hợp và các biện pháp hỗ trợ khác.

Bảo đảm tái định cư tại chỗ gắn với phục hồi sinh kế

Khoản 2, Điều 49, dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) quy định, người có đất ở bị thu hồi để thực hiện dự án đầu tư xây dựng “khu đô thị”, “khu dân cư nông thôn” thì được bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ (tái định cư tại chỗ).

Người dân bàn giao mặt bằng thi công dự án cầu Trần Hưng Đạo. Ảnh: PHH

Khoản 2, Điều 49 áp dụng đối với “dự án khu đô thị” hoặc “khu dân cư nông thôn”, trong khi trên thực tế, theo luật sư Phạm Thanh Tuấn, còn nhiều dự án khi Nhà nước thu hồi đất có hình thành quỹ đất ở, nhà ở thương mại nhưng được xác định dưới các tên gọi khác như “dự án nhà ở thương mại”, “khu nhà ở”, “khu nhà ở hỗn hợp”.

Nói cách khác, đối với những người có nhà ở, đất ở bị thu hồi để thực hiện các dự án nhà ở, nếu dự án được xác định là “khu đô thị” hoặc “khu dân cư nông thôn” thì người bị thu hồi đất ở được tái định cư tại chỗ. Trong khi đó, nếu đất ở bị thu hồi để thực hiện dự án nhà ở thương mại nhưng không được xác định là “khu đô thị” hay “khu dân cư nông thôn” thì dự thảo chưa đề cập cụ thể đến quyền tái định cư tại chỗ.

Ông Tuấn cho rằng, nếu quyền được tái định cư tại chỗ phụ thuộc vào tên gọi hoặc việc phân loại dự án thì có thể dẫn đến sự khác biệt về chính sách đối với những người dân có hoàn cảnh tương tự nhau.

Đồng thời, dự thảo Luật cũng không còn quy định về ưu tiên vị trí tái định cư thuận lợi đối với hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất ở kết hợp kinh doanh, dịch vụ.

“Đây là vấn đề cần cân nhắc vì đối với người sử dụng đất ở kết hợp kinh doanh, vị trí đất không chỉ gắn với chỗ ở mà còn trực tiếp tạo việc làm và thu nhập. Do đó, nếu chỉ bố trí được chỗ ở mới nhưng vị trí tái định cư không phù hợp để duy trì hoạt động kinh doanh thì có thể bảo đảm được chỗ ở nhưng chưa bảo đảm phục hồi sinh kế và tái thiết cuộc sống sau thu hồi đất”, ông Tuấn cho biết.

Vì vậy, luật sư Phạm Thanh Tuấn đề nghị mở rộng nguyên tắc tái định cư tại chỗ đối với trường hợp thu hồi đất ở để thực hiện dự án có hình thành quỹ đất ở, nhà ở (tức dự án nhà ở thương mại nói chung), không chỉ giới hạn phạm vi hẹp dự án là “khu đô thị” hoặc “khu dân cư nông thôn” như dự thảo.