Nhân tài: Bằng cấp là minh chứng, không phải bảo chứng

Đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn - Ảnh: GIA HÂN

Phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc về chiến lược quốc gia thu hút, trọng dụng và phát triển nhân tài ngày 24-8 gợi mở một cách nhìn rất đáng chú ý là không đồng nhất nhân tài với người có bằng cấp cao, học hàm, học vị, chức vụ quản lý hoặc thâm niên công tác.

Thu hút nhân tài chỉ là bước đầu

Đây không chỉ là yêu cầu đối với chính sách nhân tài, mà sâu xa hơn là sự thay đổi về tư duy phát triển từ coi trọng danh vị sang coi trọng năng lực thực chất, từ đánh giá con người qua hồ sơ sang đánh giá bằng sản phẩm và giá trị họ tạo ra.

Học vấn, học hàm, học vị hay kinh nghiệm luôn đáng trân trọng. Nhưng nếu biến những tiêu chí ấy thành "cánh cửa duy nhất" để nhận diện nhân tài, chúng ta rất dễ bỏ sót người có năng lực sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề.

Giá trị của nhân tài, cuối cùng, phải được chứng minh trong thực tiễn, bằng năng lực sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề.

Điểm tôi đặc biệt chú ý là yêu cầu gắn nhân tài với những bài toán cụ thể của đất nước. Quốc gia không cần nhân tài như một danh sách để tôn vinh, mà cần họ để giải quyết những bài toán khó về công nghệ, năng suất, thể chế, văn hóa, giáo dục, y tế và sức mạnh mềm.

Khi bài toán được xác định rõ, chúng ta mới biết cần người như thế nào và ai thực sự tạo ra giá trị.

Bởi vậy thu hút người tài chỉ là bước đầu. Quan trọng hơn là trọng dụng người tài. Có những người giỏi được mời về nhưng thiếu quyền quyết định, thiếu cộng sự, dữ liệu, ngân sách, lại bị ràng buộc bởi quy trình cứng nhắc.

Một người tài nếu không được trao không gian đủ rộng để sáng tạo thì tài năng ấy khó chuyển hóa thành giá trị. Vì vậy, cần giao mục tiêu rõ ràng, thẩm quyền tương xứng, nguồn lực cần thiết và trách nhiệm cụ thể; trao quyền thực chất nhưng đánh giá bằng kết quả.

Trách nhiệm của người đứng đầu vì thế rất quan trọng. Người đứng đầu phải chịu trách nhiệm trong phát hiện, lựa chọn, bố trí, giao nhiệm vụ và tạo môi trường cho nhân tài; kể cả khi để mất người giỏi do môi trường yếu kém, thiếu công bằng, đố kỵ hay cản trở.

Theo tôi, không biết dùng người cũng phải được xem là một hạn chế trong năng lực quản trị. Người tài cần đãi ngộ tốt, nhưng cũng cần niềm tin, sự tôn trọng, quyền sáng tạo và một môi trường công bằng.

Chúng ta cũng cần chuyển mạnh cách đánh giá con người từ hồ sơ, tiêu chuẩn hình thức sang đo lường tác động thực tế.

Bằng cấp là một minh chứng, không phải là bảo chứng

Một chính sách nhân tài tốt phải trả lời được là người được thu hút đã tạo ra sản phẩm gì, giải quyết được vấn đề gì, đào tạo được đội ngũ nào và để lại năng lực gì cho tổ chức.

Nhân tài chân chính không chỉ tỏa sáng cho cá nhân mình, mà còn làm cho tổ chức mạnh hơn và đất nước có thêm năng lực phát triển.

Cha ông ta từng khẳng định "hiền tài là nguyên khí của quốc gia". Trong bối cảnh hôm nay, muốn nguyên khí ấy thực sự trở thành động lực phát triển, chúng ta phải hình thành một hệ sinh thái biết phát hiện, nuôi dưỡng, thu hút, sử dụng và bảo vệ người tài; quan trọng hơn là xây dựng một văn hóa trọng tài năng, trọng thực chất, trọng cống hiến.

Đất nước đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với những mục tiêu lớn. Trong cuộc cạnh tranh ấy, tài nguyên quý nhất không chỉ nằm trong lòng đất, mà nằm trong trí tuệ, bản lĩnh sáng tạo và khát vọng cống hiến của con người Việt Nam.

Vì thế thông điệp không đồng nhất nhân tài với bằng cấp, học hàm, học vị hay chức vụ không phải là hạ thấp giá trị của học vấn, mà là đặt học vấn đúng vị trí của nó: bằng cấp là một minh chứng, không phải là bảo chứng; chức danh là một vị trí, không phải là thước đo cuối cùng.

Thước đo cao nhất của nhân tài vẫn phải là phẩm chất, năng lực, sản phẩm và giá trị cống hiến cho đất nước.