TP.HCM 100 năm: Từ bản quy hoạch đến 'hệ điều hành' đô thị

Sông Sài Gòn chảy qua trung tâm TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Theo tôi, cần chuyển từ tư duy "lập một bản quy hoạch cho tương lai" sang "thiết kế một hệ thống có khả năng thích ứng với tương lai". Tôi gọi đó là "hệ điều hành đô thị" - Urban OS.

Từ "bộ mã di truyền" đến "hệ điều hành"

Trong bài viết "Kiến tạo bộ mã di truyền cho một đô thị đáng sống", tôi từng đề xuất xác lập những "bộ mã di truyền" mà thành phố cần gìn giữ qua nhiều thế hệ: hệ sinh thái, sông nước, di sản, chất lượng sống, khả năng chống chịu và các ngưỡng an toàn. 

Nhưng đô thị không chỉ cần DNA, nó còn cần một hệ thống điều khiển để phản ứng trước thay đổi. DNA cho biết thành phố cần giữ những gì; hệ điều hành quyết định thành phố vận hành, ra quyết định và thay đổi thế nào.

Quy hoạch 100 năm vì thế không phải là quy hoạch bất biến. Tầm nhìn 100 năm cần được tổ chức thành nhiều tầng: 100 năm cho tầm nhìn và giá trị nền tảng; 20-30 năm cho cấu trúc không gian và hạ tầng; 10 năm cho chiến lược; 5 năm cho dự án ưu tiên; hằng năm để đánh giá và điều chỉnh. Một quy hoạch tốt không phải là quy hoạch dự báo đúng mọi thứ, mà là quy hoạch tạo ra khả năng thích ứng khi dự báo không còn đúng.

Phát triển đến ngưỡng tối ưu, không phải tối đa

Không thể áp dụng cùng một cường độ phát triển cho mọi khu vực. Nơi có metro, giao thông công cộng, trường học, bệnh viện, không gian công cộng và hạ tầng đầy đủ có thể tiếp nhận cường độ cao hơn; khu vực hạ tầng hạn chế hoặc có giá trị sinh thái cao cần được kiểm soát. 

Vì vậy, câu hỏi không nên chỉ là "được xây cao bao nhiêu tầng?", mà là: "Khu vực này có khả năng tiếp nhận bao nhiêu cường độ phát triển mà vẫn bảo đảm giao thông, hạ tầng, môi trường và chất lượng sống?". Cần chuyển từ "phát triển đến mức tối đa" sang "phát triển đến ngưỡng tối ưu".

TOD không chỉ là xây cao tầng quanh nhà ga

Điều này đặc biệt quan trọng khi TP.HCM phát triển đường sắt đô thị và TOD. TOD không đơn thuần là xây cao tầng quanh nhà ga, mà là tổ chức lại cấu trúc đô thị dựa trên năng lực tiếp cận giao thông công cộng. 

Khi một đầu mối đường sắt và giao thông đa phương thức như Bình Triệu hình thành, vấn đề không chỉ là xây bao nhiêu tầng mà là kết nối không gian sống, giao thông, dịch vụ công cộng, hạ tầng và giá trị đất thành một hệ thống. Hạ tầng phải tạo ra khả năng phát triển, và phát triển phải quay trở lại tạo nguồn lực để nâng cấp hạ tầng.

Quy hoạch phải trở thành công cụ tạo nguồn lực

Hạ tầng mới thường tạo ra giá trị đất mới. Vì vậy, quy hoạch phải kết nối với quản lý đất đai, tài chính đô thị và Land Value Capture (LVC - điều chuyển và khai thác giá trị gia tăng từ đất).

Có thể hình dung vòng tuần hoàn:

Đầu tư hạ tầng → tăng khả năng tiếp cận → tăng giá trị đất → thu hồi một phần giá trị gia tăng → tái đầu tư hạ tầng và không gian công cộng → tiếp tục tạo giá trị mới.

Khi đó, quy hoạch không chỉ phân bổ không gian mà còn trở thành công cụ tạo và huy động nguồn lực phát triển.

5E - bộ lọc cho các quyết định đô thị

Tôi từng đề cập năm nguyên tắc 5E: Ecology - Economy - Equity - Efficiency - Engagement (sinh thái - kinh tế - công bằng - hiệu quả - sự tham gia). 5E có thể trở thành bộ lọc cho các quyết định lớn của đô thị:

Ecology: Có bảo vệ hệ sinh thái và khả năng chống chịu không?

Economy: Có tạo ra giá trị và nguồn lực phát triển không?

Equity: Lợi ích có được phân bổ công bằng không?

Efficiency: Đất đai và hạ tầng có được sử dụng hiệu quả không?

Engagement: Người dân, doanh nghiệp và các bên liên quan có được tham gia thực chất không?

Đó là khác biệt giữa tăng trưởng đô thị và phát triển đô thị bền vững.

Quy hoạch từ trên xuống và kiến tạo từ dưới lên

Một thành phố lớn không thể được kiến tạo chỉ bằng một bản đồ ở cấp thành phố. Quy hoạch tổng thể cần xác lập cấu trúc chung, nhưng phường, xã và cộng đồng hiểu rõ nhất vấn đề, tiềm năng và nhu cầu của từng địa bàn. Do đó cần cơ chế "Quy hoạch từ trên xuống và kiến tạo từ dưới lên".

Thành phố xác lập tầm nhìn - cấu trúc - nguyên tắc - ngưỡng - hạ tầng khung. Địa phương cụ thể hóa không gian - nhu cầu - cơ hội - dự án - nguồn lực.

Người dân và doanh nghiệp tham gia phản biện - đồng kiến tạo - đầu tư - giám sát.

"Hệ điều hành đô thị" cần bốn lớp

Một Urban OS cần ít nhất bốn lớp:

1. DNA - Giá trị cốt lõi: Những gì phải được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

2. Rules - Nguyên tắc và ngưỡng: Khu vực nào được phát triển, đến đâu và trong điều kiện nào.

3. Data - Dữ liệu và chỉ số: Đô thị đang thay đổi thế nào so với mục tiêu và ngưỡng.

4. Feedback - Phản hồi và điều chỉnh: Khi thực tế khác dự báo, chính sách và quy hoạch phải điều chỉnh ra sao.

Có thể hình dung theo sơ đồ dưới đây:

Đây không phải quy trình tuyến tính "lập quy hoạch → phê duyệt → thực hiện", mà là chu trình thích ứng liên tục.

Quy hoạch phải "đo" được

Một hệ điều hành muốn hoạt động phải có dữ liệu. Thành phố cần một hệ thống giám sát để biết dân số, mật độ, hạ tầng, không gian xanh, khả năng tiếp cận dịch vụ và khu vực nào đang tiến gần ngưỡng chịu tải. Khi một chỉ số vượt ngưỡng, hệ thống phải phát tín hiệu để chính sách được điều chỉnh. Quy hoạch vì thế trở thành quá trình:

Quan sát → đánh giá → quyết định → thực hiện → đo lường → điều chỉnh.

Từ bản đồ đến từng khu đất, từng công trình

Quy hoạch tốt phải đi xuống được từng khu vực, từng khu đất và từng công trình: Quy hoạch tổng thể → cấu trúc đô thị → khu vực phát triển → quy hoạch phân khu → dự án → khu đất → công trình.

Ở mỗi cấp phải trả lời: Phát triển cái gì? Ở đâu? Quy mô bao nhiêu? Hạ tầng có đáp ứng không? Ai đầu tư? Nguồn lực từ đâu?

Đó là lúc quy hoạch gặp quản lý đô thị, kinh tế đất đai, đầu tư và kiến trúc công trình. Quy hoạch không chỉ tạo ra hình thái đô thị, mà phải thiết kế một hệ thống phát triển có thể vận hành được.

TP.HCM 100 năm cần một "hệ điều hành" như thế.

Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Một thế kỷ quá dài để dự báo chính xác tương lai. Nhưng có thể quyết định ngay hôm nay rằng: sông nước phải được tôn trọng; hệ sinh thái phải được bảo vệ; giao thông công cộng phải là nền tảng; phát triển phải đi cùng năng lực hạ tầng; giá trị gia tăng từ đất phải góp phần tạo nguồn lực cho đô thị; người dân phải được tham gia và mọi khu vực phải được phát triển trong những ngưỡng phù hợp.

TP.HCM 100 năm vì thế không cần một bản đồ bất biến. Thành phố cần một cấu trúc bền vững, một "bộ mã di truyền" rõ ràng và một "hệ điều hành" đủ linh hoạt để mỗi thế hệ tiếp tục kiến tạo tương lai mà không phá vỡ những giá trị thế hệ trước trao lại. 

Một đô thị trường tồn không phải là đô thị không thay đổi. Đó là đô thị có khả năng thay đổi mà không đánh mất bản sắc, khả năng chống chịu, công bằng và chất lượng sống của mình.

"Không quyết định thay cho các thế hệ tương lai, mà trao cho họ một cấu trúc đủ tốt, những nguyên tắc đủ rõ và một hệ thống đủ linh hoạt để tự kiến tạo tương lai".