Vì sao thiếu sách giáo khoa?

Thiếu trên diện rộng

Trao đổi với phóng viên, đại diện hệ thống Nhà sách Tiền Phong, Công ty Tiền Phong cho biết, dù lượng đơn đặt hàng từ các tỉnh liên tục gửi về với giá trị lớn, song đơn vị vẫn không thể đáp ứng do nguồn cung từ các nhà xuất bản và nhà cung ứng lớn rơi vào tình trạng cháy hàng.

Cửa hàng sách tại phố Bà Triệu, phường Hà Đông (Hà Nội)

Tình trạng thiếu sách giáo khoa (SGK) không chỉ diễn ra cục bộ ở một vài địa phương mà xuất hiện trên quy mô diện rộng. Tại Hải Phòng, Nhà sách Tiền Phong liên tục nhận được yêu cầu đặt mua sách số lượng lớn từ phụ huynh và các đại lí tuyến tỉnh như Quảng Ninh, Lạng Sơn, Sơn La. Thậm chí, tại Hà Nội, nhà sách cũng nhận được cuộc gọi từ TPHCM để đặt hàng cung ứng SGK. Tuy nhiên, phía nhà sách đành phải từ chối tiếp nhận vì không có nguồn hàng để giao cho khách. Tại hệ thống cửa hàng của nhà sách tại Hà Nội hiện cũng cung không đủ cầu.

Đáng chú ý, việc thiếu hụt không chỉ xảy ra đối với các nhà sách bán lẻ mà ngay cả các trường học trên địa bàn Hà Nội vẫn đang trong tình trạng nợ SGK của học sinh dù ngày khai giảng đã cận kề.

Thực tế từ hệ thống bán lẻ của Nhà sách Tiền Phong cho thấy, SGK lớp 6 ghi nhận mức độ thiếu hụt gay gắt nhất trên thị trường. Hiện nay, các nhà sách của hệ thống Nhà sách Tiền Phong đã bán hết sách tồn từ năm 2024 trở lại đây.

Theo ghi nhận của phóng viên, Hà Nội có 19 cửa hàng cung ứng SGK phục vụ năm học 2026 – 2027 trong hệ thống của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Trong đó, có cửa hàng sách ở Văn Khê và ở phố Bà Triệu thuộc quận Hà Đông (cũ) đáp ứng được đầy đủ sách cho phụ huynh.

Chờ chính sách miễn phí SGK

Thực trạng khan hiếm SGK diện rộng trước thềm năm học 2026 - 2027 không chỉ gây lo lắng cho phụ huynh, học sinh mà còn đặt ra áp lực lớn đối với các nhà xuất bản và ngành giáo dục. Từ thực tiễn phân phối và cung ứng trên thị trường, có thể thấy, nguyên nhân khách quan gây ra tình trạng thiếu diện rộng là chính sách hỗ trợ/miễn phí SGK tác động tới tâm lí tiêu dùng. Việc một số địa phương lớn (như TPHCM) dự kiến triển khai chính sách miễn phí/hỗ trợ SGK cho học sinh đã tạo ra hiệu ứng tâm lí chờ đợi từ phía phụ huynh và các trường học. Thay vì đăng kí mua sớm từ cuối năm học trước như thông lệ, nhiều trường và gia đình trì hoãn việc đăng kí để chờ hướng dẫn hoặc nhận sách cấp phát.

SGK các lớp tại cửa hàng sách thuộc hệ thống Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam

Quy trình, thủ tục quản lí nhà nước và đấu thầu mất nhiều thời gian. Sau khi thống nhất cả nước sử dụng bộ SGK Kết nối tri thức với cuộc sống của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, các khâu đấu thầu in, mua sắm vật tư, lựa chọn nhà in bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật về đấu thầu. Quy trình này thường kéo dài nhiều tháng, khiến việc tổ chức in ấn bổ sung khi phát sinh nhu cầu đột biến không thể hoàn thành ngay trong ngắn hạn.

Sự gia tăng dân số cơ học tại các đô thị lớn hoặc sự di chuyển dòng học sinh giữa các địa phương cũng tạo ra những "điểm nóng" cục bộ về nhu cầu SGK mà các dự báo trước đó khó lường hết. Hơn nữa, sau sáp nhập, TPHCM (bao gồm cả tỉnh Bình Dương, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu) có số lượng học sinh lớn nhất cả nước. Khi địa phương này có biến động về nhu cầu SGK trong thời gian ngắn, phản ứng dây chuyền sẽ kéo theo toàn hệ thống phát hành trên cả nước. Bởi học sinh của TPHCM chiếm hơn 10% trên cả nước, trong đó học sinh từ lớp 1 đến lớp 12 khoảng trên 2 triệu em.

Tiếp đến là nhu cầu phát sinh không có kế hoạch báo trước. Ví dụ, trong văn bản gửi báo chí ngày 21/8 về đảm bảo cung ứng SGK phục vụ năm học 2026, Bộ GD&ĐT yêu cầu chuẩn bị SGK cho 109 trường liên cấp nội trú. Đây là con số mới phát sinh và yêu cầu sở GD&ĐT các địa phương tổng hợp dữ liệu gửi Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam trước 25/8.

Từ trước đến nay, kênh phân phối SGK trực tiếp đến tay học sinh là các nhà trường. Hệ thống cửa hàng của nhà xuất bản hoặc các đơn vị cung ứng tại địa phương thường nhập số lượng nhỏ để đáp ứng nhu cầu mua thêm của phụ huynh. Chính vì vậy, khi nhu cầu lớn, vượt gấp nhiều lần sự cung ứng của các cửa hàng, nhà sách, sẽ dẫn đến tình trạng xếp hàng mua sách hoặc không có sách để mua.

Cứng nhắc trong cung ứng SGK

Về nguyên nhân chủ quan, do nguyên tắc quản lí chi phí và rủi ro hàng tồn kho, các nhà xuất bản thường căn cứ sát vào số lượng đăng kí thực tế từ các sở GD&ĐT và nhà trường từ đầu vụ. Khi lượng đăng kí ban đầu thấp (do tâm lí chờ đợi của phụ huynh), nhà xuất bản chỉ cho in ấn theo hạn mức an toàn. Khi nhu cầu thị trường bùng nổ cận ngày khai giảng, nhà xuất bản rơi vào thế bị động, không kịp kích hoạt các đơn hàng in bổ sung.

Ngoài ra, nhiều trường học cũng chưa làm tốt công tác khảo sát, chốt danh sách đăng kí mua sách của học sinh từ sớm. Việc tổng hợp, báo cáo số liệu từ các trường lên phòng/sở GD&ĐT và gửi nhà xuất bản bị kéo dài, thiếu tính dự báo và chậm tiến độ so với kế hoạch chuẩn bị năm học cũng là nguyên nhân cần xem xét. Cùng với đó là việc chuyển giao giữa 3 bộ sách còn 1 khiến các đại lí bán lẻ không có lượng hàng đệm trong kho dự trữ. Khi thiếu hàng từ đầu nguồn, các nhà sách bán lẻ hoàn toàn không có khả năng tự cân đối.

Như vậy, có thể thấy, nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng thiếu SGK diện rộng như năm nay xuất phát từ sự "đứt gãy" trong khâu dự báo nhu cầu và cơ chế đăng kí cung - cầu thụ động.

Sự kết hợp giữa tâm lí chờ đợi chính sách miễn phí từ phía phụ huynh/nhà trường và phương thức vận hành đăng kí bao nhiêu - in bấy nhiêu của nhà xuất bản chính là điểm nghẽn lớn nhất. Việc NXB quá phụ thuộc vào số lượng đăng kí cứng ban đầu mà thiếu phương án dự phòng cho kịch bản nhu cầu biến động sát khai giảng, cộng với rào cản thời gian của quy trình đấu thầu in ấn, đã trực tiếp biến sự chậm trễ đăng kí thành đợt khủng hoảng thiếu sách trên diện rộng.