Từ đầu tàu đến đại học tinh hoa

Sinh viên Trường Quản trị và Kinh doanh, Đại học Quốc gia Hà Nội - Ảnh: VNU

Năm 1993, Hội nghị Trung ương 4 khóa VII đặt nhiệm vụ "Xây dựng một số trường đại học trọng điểm quốc gia". Cuối năm ấy, Chính phủ thành lập Đại học quốc gia Hà Nội trên cơ sở tổ chức, sắp xếp lại ba trường đại học lớn. Khi nhìn lại lịch sử của mình, Đại học Quốc gia Hà Nội mô tả sứ mệnh được giao khi đó là làm đầu tàu và nòng cốt cho giáo dục đại học nước nhà.

3 nhóm cơ sở

Gần 33 năm sau, một tham vọng tương tự trở lại dưới cái tên mới. Tại hội thảo ngày 10-8, lãnh đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết ba cơ sở đã đăng ký trở thành đại học tinh hoa gồm Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TP.HCM và Đại học VinUni.

Dự thảo chiến lược giáo dục đại học Việt Nam cũng đang hướng tới một hệ thống phân tầng với 3 đến 5 đại học tinh hoa, 25 đến 30 cơ sở trọng điểm và nhóm các trường còn lại cung cấp nhân lực trình độ cao theo nhu cầu của thị trường lao động.

Ba thập niên, hai cách gọi. Câu hỏi có lẽ vẫn chưa thay đổi nhiều. Điều gì khiến một đại học thực sự trở thành đầu tàu hay tinh hoa?

Nghị quyết 71 đặt mục tiêu phát triển 3 đến 5 đại học tinh hoa theo mô hình đại học nghiên cứu đẳng cấp quốc tế.

Cụ thể hóa định hướng ấy, dự thảo chiến lược phát triển giáo dục đại học 2026 - 2035 đang đề xuất ba nhóm cơ sở, gồm đại học tinh hoa, các cơ sở trọng điểm quốc gia hoặc có ngành và lĩnh vực trọng điểm, cùng nhóm các trường cung cấp nhân lực trình độ cao.

Sự phân tầng này, nếu được thiết kế tốt, có thể giải quyết một vấn đề lâu nay của đại học Việt Nam. Không phải trường nào cũng cần trở thành một phiên bản nhỏ của đại học nghiên cứu.

Nhưng hãy hình dung một sinh viên rất giỏi bước vào một trường đại học rất tốt. Bốn năm sau, em vẫn chỉ giỏi gần như lúc mới vào, không hơn. Trường ấy có thể sở hữu giáo sư nổi tiếng, phòng thí nghiệm hiện đại, thứ hạng đẹp, nhưng đã nên gọi là tinh hoa chưa?

Một đại học chỉ hút những người đã giỏi nhất về một chỗ là đang tập trung tinh hoa. Đại học chỉ thật sự làm đúng việc của giáo dục khi nó còn biết tạo ra thêm tinh hoa. Nghiên cứu năm 2009 của Ngân hàng Thế giới (WB) chỉ ra ba yếu tố phải cộng hưởng: mật độ nhân tài cao, nguồn lực dồi dào và quản trị đủ thông thoáng. Tiền hay chọn lọc đầu vào, đứng riêng rẽ, đều không đủ.

Nghị quyết 71 đang đặt giáo dục đại học trước một thay đổi đáng kể khi chủ trương không tổ chức hội đồng trường tại các cơ sở giáo dục công lập (trừ trường có thỏa thuận quốc tế), đồng thời thực hiện bí thư cấp ủy kiêm người đứng đầu cơ sở giáo dục. Cũng trong chính nghị quyết này, các trường được kỳ vọng tăng tự chủ và các đại học tinh hoa sẽ được hưởng những cơ chế đặc thù, vượt trội.

Kết quả mới là yếu tố quyết định

Khó có thể kết luận sớm mô hình mới sẽ tác động ra sao. Nhưng nếu quản trị là một trong ba điều kiện tạo nên đại học hàng đầu, như đã chỉ ra, thì điều đáng theo dõi không phải tên gọi của bộ máy mà là kết quả của nó. Trường có tuyển được người giỏi hơn không, quyết định học thuật có nhanh và độc lập hơn không và người có quyền quyết định có phải giải trình rõ hơn về kết quả không.

Một nhà khoa học sẽ thấy tốt hơn khi việc mua một thiết bị nghiên cứu nhanh hơn. Một trưởng nhóm nghiên cứu sẽ thấy tốt hơn khi được quyền chọn người phù hợp thay vì chỉ nhận người theo biên chế có sẵn. Một giảng viên trẻ sẽ thấy tự tin hơn khi có thể phản biện một giáo sư lớn tuổi bằng bằng chứng mà không phải lo mình vừa phạm một lỗi về thứ bậc. Có lẽ văn hóa học thuật bắt đầu từ những điều nhỏ như vậy.

Nghị quyết 71 cũng đặt yêu cầu giáo dục phải hài hòa giữa tính toàn dân và tinh hoa, đồng thời chủ trương mở rộng hỗ trợ tài chính, tín dụng ưu đãi và xây dựng Quỹ học bổng quốc gia. Đây không nên là một phần chính sách đứng riêng.

Với đại học tinh hoa, nó thuộc về chính định nghĩa của chữ tinh hoa. Một trường chỉ tìm người giỏi trong những gia đình đã có đủ điều kiện để chuẩn bị cho con cái từ nhỏ sẽ có đầu vào rất đẹp. Một trường biết tìm ra tài năng ở những nơi ít được nhìn thấy, đưa họ vào một môi trường tốt và giúp họ trở thành nhà khoa học, kỹ sư hay người dẫn dắt mới thực sự tạo ra giá trị mà xã hội khó tự tạo được.

Giá trị thực sự của "đầu tàu"

Và còn một nghĩa khác của chữ "đầu tàu" mà tôi thấy vẫn hữu ích sau 33 năm. Đầu tàu không có ý nghĩa vì nó là toa chạy nhanh nhất. Nó có ý nghĩa vì kéo được cả đoàn tàu.

Nếu một vài đại học được trao nhiều quyền hơn, nhiều tiền hơn, tập trung nhiều nhà khoa học và sinh viên xuất sắc hơn, phần còn lại của hệ thống cũng cần nhìn thấy lợi ích từ sự tập trung ấy. Một phòng thí nghiệm lớn có thể đặt ở một trường nhưng mở đường cho những nhóm giỏi từ nơi khác cùng sử dụng. Một giáo sư xuất sắc có thể đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh liên trường. Một nhóm nghiên cứu mạnh có thể tạo ra dữ liệu, công nghệ và chuẩn mực học thuật mà các trường khác cùng hưởng lợi.

Chính định hướng triển khai Nghị quyết 71 cũng nhấn mạnh lựa chọn các cơ sở, viện nghiên cứu, trung tâm và phòng thí nghiệm trọng điểm trên cơ sở cạnh tranh về kết quả, đồng thời khai thác hiệu quả hạ tầng nghiên cứu công lập.

Một đại học chỉ lớn lên cho riêng mình có thể rất xuất sắc, nhưng chưa chắc đã đủ sức dẫn dắt một hệ thống. Tinh hoa, vì thế, không nên là một tầm cao để vài trường đứng tách khỏi phần còn lại. Nó phải là nơi những năng lực tốt nhất được tập trung đủ mạnh để rồi hỗ trợ cho cả một hệ thống giáo dục quốc dân.

Bởi sau cùng, giá trị của đầu tàu không nằm ở việc nó đi một mình xa đến đâu, mà ở chỗ nó có kéo được cả đoàn tàu cùng tiến về phía trước hay không?