Cảnh báo “cạm bẫy” video ngắn, AI: Hệ lụy từ việc người trẻ đánh đổi đời thực lấy thế giới ảo

LTS: Thời gian qua, sự bùng nổ của video ngắn, có nội dung độc hại, được cá nhân hóa và các sản phẩm do AI tạo ra khiến việc lướt mạng xã hội trở thành con dao hai lưỡi, với hệ lụy khó lường. Liên tục xuất hiện người trẻ gặp các vấn đề sức khỏe thể chất lẫn tinh thần, phải nhập viện điều trị khi sa đà vào những “cạm bẫy” từ các video ngắn này.

Tuyến bài “Cảnh báo gia tăng tình trạng người trẻ nghiện video ngắn, AI trên mạng xã hội” của Tạp chí Đời sống và Pháp luật sẽ ghi nhận ý kiến bình luận, phân tích của các cơ quan quản lý, chuyên gia an minh mạng, chuyên gia tâm lý, bác sĩ, thầy cô giáo vv...để đưa ra các cảnh báo cùng giải pháp hướng tới việc giúp người dùng mạng xã hội, các bậc phụ huynh, đặc biệt là giới trẻ nhận diện sớm những dấu hiệu bất thường từ đó có lựa chọn đúng đắn trong việc sử dụng công nghệ, mạng xã hội tỉnh táo, an toàn, có trách nhiệm trong thời đại số.

Những người trẻ nghiện video ngắn và hệ lụy

Từng là một nữ sinh năng động, vui tươi, được đánh giá hòa đồng với mọi người, Hồng Lan (sinh năm 2012, tên nhân vật đã thay đổi) dần thu hẹp giao tiếp ngoài đời thực, sa sút học tập và rối loạn giấc ngủ.

Được gia đình đưa đến khám tại Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, Lan được chẩn đoán rối loạn hỗn hợp cảm xúc và hành vi ở người vị thành niên.

Khai thác tiểu sử bệnh được biết, trước kia Lan có sở thích cosplay (hóa trang – PV) và thường xuyên tiếp cận các nội dung liên quan trên mạng. Dần dần, nữ sinh giảm tương tác với những người xung quanh, không muốn ra ngoài giao lưu, chỉ thích tương tác trong thế giới ảo.

Khi cha mẹ nhắc nhở hoặc khuyên bảo, Lan dễ bùng nổ cảm xúc, cáu gắt, có hành vi đập phá và sử dụng ngôn từ không phù hợp. Việc học tập cũng giảm sút, trong khi giấc ngủ bị đảo lộn, thường xuyên thức đêm và ngủ ngày.

Trao đổi với PV ĐS&PL, BSCKII Bùi Nguyễn Hồng Bảo Ngọc, Phó Trưởng phòng M7, Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết bệnh nhi từng được thăm khám và điều trị tại Viện Sức khỏe Tâm thần nhưng sau một thời gian tái khám đã bỏ thuốc. Các biểu hiện cũ tái diễn, mức độ cáu gắt, hung hăng tăng lên, trẻ gần như chỉ ở trong phòng và không muốn trò chuyện với các thành viên trong gia đình.

Hiện bệnh nhi đang được kết hợp điều trị bằng thuốc và các biện pháp trị liệu tâm lý.

“Mục tiêu là giúp bệnh nhi ổn định cảm xúc, kiểm soát hành vi, đưa nhịp sinh học, giấc ngủ và sinh hoạt trở lại bình thường. Bên cạnh đó, trẻ được can thiệp trị liệu tâm lý, âm nhạc và hội họa, phù hợp với sở thích và khả năng của mình”, BS Ngọc cho hay.

Một bộ phận người trẻ như đang “mắc kẹt” trong thế giới ảo, với những nội dung phim ngắn, thuật toán, AI gây lãng phí thời gian, cảm xúc. Ảnh minh họa

Một trường hợp khác đang điều trị ngoại trú, bệnh nhân nam 12 tuổi, được gia đình đưa đến khám sau khi thường xuyên xem các nội dung kinh dị, bạo lực trên mạng. Trẻ xuất hiện tình trạng lo âu, hoảng sợ, rối loạn giấc ngủ; buổi tối sợ đi ngủ, sợ ra khỏi nhà, muốn bám lấy mẹ, sợ đi học và dễ giật mình khi nghe tiếng động.

Qua thăm khám và đánh giá tâm lý, trẻ có mức độ lo âu cao và rối loạn giấc ngủ. Trẻ được điều trị nhằm giảm lo âu, hỗ trợ giấc ngủ và can thiệp trị liệu tâm lý.

“Hỏi ra mới biết bệnh nhi thường xuyên xem các cái nội dung mang tính chất bạo lực kinh dị. Khi tiến hành test đánh giá tâm lý, mức độ lo âu ở mức độ cao, có rối loạn giấc ngủ. Bệnh nhi được sử dụng thuốc để giảm bớt lo âu và có thành phần để cho dễ ngủ. Ngoài ra, bệnh nhi được ưu tiên can thiệp trị liệu tâm lý.

Sau thời gian điều trị, bệnh nhi đã được kiểm soát được cái vấn đề lo âu đấy rất tốt. Nhưng mà thỉnh thoảng đôi khi nghĩ lại những cái hình ảnh đấy thì bạn ấy vẫn hơi sợ”, chuyên gia cho biết.

Theo bác sĩ Ngọc, thời gian gần đây, tỉ lệ trẻ em, trẻ vị thành niên đến khám có liên quan đến sử dụng mạng xã hội, lạm dụng lướt mạng xã hội gia tăng đáng kể.

Tại Viện Sức khỏe tâm thần ghi nhận số lượng bệnh nhân đến khám do tác động từ mạng xã hội và lối sống tăng mạnh, trung bình khoảng 600 ca mỗi ngày, tăng gấp nhiều lần so với những năm trước. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ các vấn đề về giấc ngủ, rối loạn cảm xúc và áp lực từ môi trường mạng như bạo lực trực tuyến, đặc biệt gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tâm lý của lứa tuổi vị thành niên.

Bác sĩ Ngọc phân tích, những nội dung trên mạng xã hội, nhất là những video dạng ngắn, do AI sáng tạo có thể mang lại cảm giác vui vẻ, thích thú. Đây như phần thưởng tức thời, khiến trẻ cảm thấy hấp dẫn hơn so với đọc sách, tập thể dục, học một kỹ năng mới hay giao tiếp ngoài đời.

Các nền tảng mạng xã hội liên tục đưa ra những nội dung mới phù hợp với sở thích của từng người dùng. Điều này có thể tạo sự kích thích liên tục, khiến trẻ khó dừng lại.

Tuy nhiên, nếu kéo dài, trẻ có thể dần tách rời thực tế. Cảm giác buồn chán lại khiến trẻ tìm đến mạng xã hội nhiều hơn để có thêm kích thích. Từ đó hình thành một vòng lặp: càng sử dụng nhiều, trẻ càng khó tìm thấy hứng thú từ những hoạt động ngoài đời thực.

Gia tăng tình trạng trẻ em, trẻ vị thành niên đến khám tâm thần vì nghiện mạng xã hội. Ảnh: Lê Liên

Tại Viện Sức khỏe Tâm thần, có trường hợp bệnh nhi sử dụng thiết bị khoảng 6-7 giờ mỗi ngày, thậm chí có bệnh nhân gần như dành cả ngày trong phòng để lướt mạng hoặc chơi trên mạng. Việc sử dụng kéo dài khiến trẻ khó tập trung khi học, ngủ gật ở trường và giảm khả năng tham gia các hoạt động bình thường.

Một thực tế BS Ngọc thấy rằng, các nền tảng mạng xã hội liên tục đưa ra những nội dung mới phù hợp với sở thích của từng người dùng. Điều này có thể tạo sự kích thích liên tục, khiến trẻ khó dừng lại.

Đặc biệt, thời gian gần đây khi công nghệ AI phát triển, nhiều video ngắn được tạo từ AI, có những video làm thay đổi bản chất, không đúng sự thật ngoài đời thực, khiến nhiều trẻ khi xem bị “thần thánh hóa”, dẫn đến tình huống khi gặp những hoạt cảnh ngoài đời không giống, trẻ em lại thiếu kỹ năng, chưa phân biệt nội dung đó không đúng với thực tế khiến trẻ phản ứng gay gắt một cách tiêu cực.

Một nguyên nhân khác xuất phát từ chính phụ huynh, khi cha mẹ ta điều kiện, quy định trẻ chỉ được xem điện thoại 5-10 phút sau khi hoàn thành bài tập. Tuy nhiên, thời gian sử dụng dễ kéo dài khi nội dung mới liên tục xuất hiện. Nếu tình trạng này lặp lại, trẻ có thể ngày càng thờ ơ với những nhiệm vụ khác và chỉ cảm thấy thoải mái, hứng thú khi sử dụng thiết bị.

Hệ quả có thể ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt, giấc ngủ và khả năng tập trung. Khi tiếp nhận lượng thông tin lớn nhưng không có đủ thời gian xử lý, trẻ có thể khó tập trung vào bài học, kết quả học tập suy giảm. Thiếu ngủ tiếp tục khiến trẻ mệt mỏi, ảnh hưởng đến khả năng học tập và sức khỏe.

Theo chuyên gia, khi bị cha mẹ nhắc nhở, khả năng kiểm soát cảm xúc của trẻ cũng có thể suy giảm, biểu hiện bằng cáu gắt, phản ứng mạnh hoặc sử dụng ngôn từ không phù hợp.

Đáng lưu ý, việc đánh giá tình trạng sử dụng mạng xã hội không nên chỉ dựa vào một con số cố định về thời gian. Trong thực hành lâm sàng, các bác sĩ cần xem xét khả năng kiểm soát thời gian, khả năng kiểm soát cảm xúc và hành vi, đồng thời đánh giá những hậu quả mà việc sử dụng mạng gây ra đối với học tập, giấc ngủ, khả năng tập trung và các mối quan hệ xã hội.

Chuyên gia cũng lưu ý hiện các chẩn đoán liên quan đến nghiện mạng xã hội vẫn cần tiếp tục nghiên cứu, trong khi nghiện game đã có những tiêu chí chẩn đoán cụ thể. Vì vậy, điều quan trọng là nhận diện những biểu hiện bất thường và hậu quả thực tế đối với sức khỏe, sinh hoạt và khả năng hòa nhập của trẻ.

BSCKII Bùi Nguyễn Hồng Bảo Ngọc, Phó Trưởng phòng M7, Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai. Ảnh: Lê Liên

Giải pháp phòng ngừa và lời khuyên của bác sĩ

Theo BSCKII Bùi Nguyễn Hồng Bảo Ngọc, gia đình không nên chỉ tập trung kiểm soát việc trẻ sử dụng điện thoại bao nhiêu giờ mỗi ngày. Cha mẹ cần quan tâm trẻ đang tiếp cận nội dung gì, việc sử dụng thiết bị có ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất, sức khỏe tâm thần, học tập và giao tiếp xã hội hay không.

Cha mẹ cũng cần làm gương trong việc sử dụng thiết bị số. Trong các bữa ăn, gia đình nên hạn chế sử dụng điện thoại, thay vào đó dành thời gian trò chuyện và tương tác trực tiếp. Nếu cha mẹ thường xuyên sử dụng điện thoại để giải trí, việc yêu cầu trẻ không được sử dụng sẽ khó tạo hiệu quả.

Bên cạnh đó, cha mẹ cần hướng dẫn trẻ nhận biết nội dung cần thiết, nội dung không phù hợp hoặc không an toàn trên mạng. Nhà trường cũng có vai trò quan trọng trong việc trang bị kiến thức công nghệ số, kỹ năng lựa chọn và đánh giá thông tin cho học sinh.

Phía nhà trường, cũng cần có sự kết hợp trong giáo dục. Làm sao để những kiến thức về công nghệ cho các bạn, lực chọn thông tin và các kỹ năng cần thiết để đối phó với những nội trên mạng.

Về phía trẻ, chuyên gia cho rằng cần được trang bị kiến thức về AI và công nghệ số để biết phân biệt thông tin thật - giả, đánh giá nội dung trên mạng và nhận biết điều gì nên hoặc không nên học theo.

“Điều quan trọng là để các bạn thấy rằng mình là người kiểm soát công nghệ, chứ không phải công nghệ đang kiểm soát mình”, chuyên gia nhấn mạnh.

*Tên nhân vật đã được thay đổi!

MỘC TRÀ