AI đánh thức di sản Hán Nôm

PGS.TS Đinh Điền, Giám đốc Trung tâm Ngôn ngữ học Tính toán - Trường ĐH Khoa học tự nhiên, ĐH Quốc gia TP.HCM - Ảnh: H.N.

Gần đây, trí tuệ nhân tạo (AI) thường được nhắc đến với nhiều lo ngại. Người ta lo học sinh phụ thuộc AI để làm bài, người viết lười suy nghĩ, người làm sáng tạo bị thay thế, thậm chí khả năng tư duy độc lập của con người sẽ dần suy giảm. Trong lịch sử nhân loại, mỗi cuộc cách mạng công nghệ đột phá đều làm thay đổi cách con người học tập, lao động và sáng tạo.

Trong bối cảnh ấy, câu chuyện nhóm nghiên cứu do PGS.TS Đinh Điền cùng các cộng sự ở Trường ĐH Khoa học tự nhiên - ĐHQG TP.HCM xây dựng thành công hệ thống dịch tự động Hán Nôm bằng AI đã ít nhiều góp thêm góc nhìn tích cực về AI.

Di sản ngủ yên dưới lớp bụi thời gian

Hán Nôm không đơn thuần là hệ chữ cổ. Một phần ký ức của dân tộc được tích lũy qua nghìn năm với sử sách, địa chí, gia phả, sắc phong, văn bia, câu đối, thơ văn, cùng nhiều tri thức dân gian…

Nhờ tư liệu Hán Nôm, chúng ta của ngày nay có thể hiểu cha ông đã tổ chức xã hội ra sao, ứng xử với thiên nhiên như thế nào, cũng như hình thành những giá trị văn hóa nào trong đời sống.

Thế nhưng, kho tàng ấy vẫn đang tồn tại khoảng cách lớn với công chúng hiện đại. Biết bao tư liệu quý vẫn nằm trong thư viện, đình chùa, nhà thờ họ hay các kho lưu trữ. Không phải vì người trẻ quay lưng với lịch sử, mà bởi khả năng đọc hiểu Hán Nôm ngày càng trở thành lĩnh vực chuyên sâu, cần nhiều năm học tập, nghiên cứu.

Chính trong hoàn cảnh đó, AI mở ra hướng tiếp cận mới. Công nghệ có thể nhận dạng chữ Hán Nôm từ hình ảnh, chuyển tự và hỗ trợ dịch sang Quốc ngữ. Không thể thay thế các nhà nghiên cứu Hán Nôm, nhưng AI đã giúp giảm bớt những công việc tốn nhiều thời gian, từ đó đưa các tư liệu cổ đến gần hơn với cộng đồng xã hội.

Điều quan trọng là AI tự nó không quyết định giá trị. Cùng một công nghệ, con người có thể dùng để tạo ra những nội dung hời hợt, nhưng cũng có thể dùng để phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục và bảo tồn văn hóa.

Kiên định hành trình

Đằng sau thành công của hệ thống dịch Hán Nôm bằng AI là hành trình dài mà ít người biết đến. Ý tưởng ứng dụng công nghệ máy tính để xử lý Hán Nôm đã được PGS.TS Đinh Điền theo đuổi hơn 20 năm, từ khi AI chưa phát triển mạnh như hiện tại.

Khi ấy, bài toán lớn không chỉ nằm ở năng lực của máy tính, mà còn ở chính nguồn dữ liệu. Một hệ thống AI muốn hoạt động cần được huấn luyện bằng dữ liệu, nhưng Hán Nôm lại là lĩnh vực thiếu nguồn ngữ liệu số hóa đủ lớn và được chuẩn hóa.

Vì vậy, một trong những công việc quan trọng nhất của nhóm nghiên cứu là xây dựng dữ liệu cho AI học. Hàng nghìn tư liệu Hán Nôm từ nhiều nguồn khác nhau được thu thập, đối chiếu, xử lý, chuẩn hóa.

Đây là công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ bởi văn bản cổ có nhiều đặc điểm phức tạp. Có tài liệu còn rõ nét, nhưng cũng có những bản đã cũ, mờ, thiếu nét. Một số chữ có cách viết khác nhau theo từng thời kỳ. Muốn máy tính nhận diện đúng, mỗi trường hợp đều cần được kiểm tra, xác định lại.

Quá trình ấy không thể chỉ do các kỹ sư công nghệ thực hiện. Dự án là sự kết hợp giữa các chuyên gia về trí tuệ nhân tạo, xử lý ngôn ngữ tự nhiên với các nhà nghiên cứu Hán Nôm.

Nhóm nghiên cứu cũng có sự phối hợp của nhiều tổ chức, chuyên gia, cộng tác viên trong quá trình xây dựng, kiểm chứng dữ liệu, trong đó có Nom Foundation, Viện Trần Nhân Tông cùng các nhà nghiên cứu, sinh viên Hán Nôm.

Sự kết hợp ấy cho thấy máy tính có thể xử lý dữ liệu với tốc độ rất nhanh, nhưng để hiểu một nền văn hóa, AI vẫn cần tri thức của con người.

Các chuyên gia Hán Nôm giúp xác định ngữ nghĩa, bối cảnh, giá trị của văn bản; các nhà khoa học công nghệ chuyển những tri thức ấy thành mô hình để máy có thể học. Công nghệ có thể phát triển nhanh, nhưng những giá trị bền vững vẫn cần được tạo dựng bằng thời gian, tri thức, sự kiên trì.

Khi công nghệ gặp văn hóa

Lịch sử phát triển của khoa học công nghệ cho thấy công nghệ luôn có khả năng trở thành công cụ lưu giữ ký ức nhân loại. Máy ảnh giúp bảo tồn hình ảnh những di tích trước nguy cơ biến mất. Công nghệ số mở đường cho việc lưu trữ hàng triệu tài liệu quý. Internet giúp tri thức vượt qua giới hạn của không gian.

AI có thể là bước tiếp theo trong hành trình ấy. Thay vì để di sản chỉ tồn tại trong những kho lưu trữ, công nghệ giúp mở rộng khả năng tiếp cận, để nhiều người hơn có thể tìm hiểu những giá trị của quá khứ.

Ở góc độ rộng hơn, hệ thống dịch Hán Nôm cũng cho thấy khoa học công nghệ và văn hóa không phải hai lĩnh vực hoàn toàn tách biệt. Một nền khoa học phát triển không chỉ được đo bằng những sản phẩm mới, mà còn bằng khả năng giải quyết những vấn đề của xã hội và làm giàu đời sống tinh thần.

Khi công nghệ giúp người trẻ hiểu hơn về lịch sử, giúp đọc lại gia phả của tổ tiên hay giúp những tư liệu quý được tiếp cận rộng rãi hơn, giá trị tạo ra không chỉ nằm ở hiệu quả kỹ thuật.

Vậy nên, lo lắng AI sẽ lấy đi điều gì là cần thiết. Song chúng ta cũng có thể lạc quan nghĩ nhiều hơn về việc AI có thể giúp con người gìn giữ điều gì. Khi được đặt đúng chỗ, AI có thể trở thành chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, để di sản bước gần hơn với cuộc sống hôm nay.