Điều cần làm rõ về vaccine ung thư của Nga

Điều khiến công nghệ này đặc biệt nằm ở cách tiếp cận: thay vì sử dụng một công thức vaccine giống nhau cho tất cả người bệnh, vaccine được thiết kế dựa trên những đặc điểm riêng của khối u ở từng bệnh nhân.

ThS.BS Nguyễn Duy Anh, Phó Giám đốc Trung tâm Ung bướu, Xạ trị và Y học hạt nhân Quốc tế, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông , cho biết cần hiểu đúng bản chất của công nghệ này trước khi đặt kỳ vọng.

Điểm đầu tiên cần làm rõ, NeoOncoVac không phải vaccine phòng ung thư như vaccine HPV hay vaccine viêm gan B.

Vaccine HPV có vai trò phòng nhiễm các type HPV nguy cơ cao, từ đó giúp giảm nguy cơ mắc ung thư cổ tử cung và một số ung thư liên quan đến HPV. Trong khi đó, vaccine viêm gan B góp phần phòng nhiễm virus viêm gan B - một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng của ung thư gan.

NeoOncoVac thuộc một hướng hoàn toàn khác: vaccine điều trị ung thư.

“Đây là vaccine được sản xuất riêng cho từng bệnh nhân sau khi phân tích đặc điểm di truyền của khối u”, bác sĩ Duy Anh cho biết.

Bác sĩ Duy Anh đang khám cho một trường hợp bệnh nhân (Ảnh: BSCC).

Về nguyên lý, vaccine không trực tiếp hoạt động như một loại thuốc tiêu diệt tế bào ung thư. Thay vào đó, mục tiêu là cung cấp cho hệ miễn dịch những thông tin cần thiết để nhận diện các dấu hiệu đặc trưng của tế bào ung thư, từ đó kích hoạt đáp ứng miễn dịch nhằm kiểm soát và tiêu diệt những tế bào bất thường.

Có thể hình dung đơn giản, nếu tế bào ung thư tìm cách “ngụy trang” để tránh hệ miễn dịch, vaccine cá thể hóa hướng tới việc giúp hệ miễn dịch nhận ra chính xác “kẻ địch” mà nó cần tấn công.

Đây cũng chính là điểm khiến công nghệ mRNA được quan tâm trong ung thư học.

Từ “tín hiệu tích cực” đến thuốc điều trị tiêu chuẩn còn rất xa

Những thông tin ban đầu về NeoOncoVac cho thấy vaccine có khả năng tạo ra đáp ứng miễn dịch ở người bệnh. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng theo bác sĩ Duy Anh, dữ liệu ban đầu trên số lượng bệnh nhân còn hạn chế chưa đủ để khẳng định hiệu quả điều trị lâu dài.

Trong ung thư học, một phương pháp mới không chỉ được đánh giá bằng việc khối u có nhỏ lại hay hệ miễn dịch có được kích hoạt hay không.

Các nhà nghiên cứu còn phải trả lời nhiều câu hỏi quan trọng: Người bệnh sống thêm được bao lâu? Thời gian bệnh không tiến triển kéo dài bao nhiêu? Tỷ lệ tái phát thế nào? Những tác dụng không mong muốn ra sao? Hiệu quả có ổn định ở nhiều nhóm bệnh nhân khác nhau hay không?

Những câu hỏi này cần được trả lời bằng các nghiên cứu lâm sàng có số lượng bệnh nhân lớn hơn và thời gian theo dõi đủ dài.

“Đây là một bước tiến đáng kỳ vọng của miễn dịch điều trị ung thư, nhưng từ ‘tín hiệu tích cực’ đến ‘phương pháp điều trị tiêu chuẩn’ vẫn cần thêm rất nhiều bằng chứng khoa học”, bác sĩ Duy Anh nhận định.

Điều này cũng đồng nghĩa với việc không nên diễn giải những kết quả ban đầu thành thông tin rằng “đã có vaccine chữa ung thư”.

Vaccine điều trị ung thư thực ra không phải khái niệm mới

Một điểm đáng chú ý khác là NeoOncoVac không phải vaccine điều trị ung thư đầu tiên.

Y học thế giới đã có những liệu pháp được gọi là vaccine điều trị ung thư, dù mỗi phương pháp có cơ chế và chỉ định rất khác nhau.

Một ví dụ là sipuleucel-T (Provenge), được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) phê duyệt năm 2010 cho một nhóm bệnh nhân ung thư tiền liệt tuyến di căn kháng cắt tinh hoàn. Đây là liệu pháp cá thể hóa, sử dụng chính tế bào miễn dịch của người bệnh, xử lý bên ngoài cơ thể rồi truyền trở lại nhằm kích thích đáp ứng miễn dịch chống ung thư.

Một trường hợp khác là BCG trong điều trị ung thư bàng quang không xâm lấn cơ. BCG vốn được biết đến là vaccine phòng lao, nhưng khi được đưa trực tiếp vào bàng quang, nó có thể kích hoạt đáp ứng miễn dịch tại chỗ và trở thành một phương pháp điều trị ung thư đã được sử dụng trong nhiều thập kỷ.

Hay T-VEC (talimogene laherparepvec) - một liệu pháp virus oncolytic được FDA phê duyệt năm 2015 cho một số bệnh nhân melanoma không còn khả năng phẫu thuật.

Những ví dụ này cho thấy vaccine và các liệu pháp kích hoạt miễn dịch trong ung thư không phải câu chuyện mới. Điều mới mẻ ở những thế hệ vaccine cá thể hóa như NeoOncoVac nằm ở việc tận dụng dữ liệu phân tử của chính khối u để thiết kế phương pháp điều trị phù hợp với từng người bệnh.

Đó là bước tiến từ tư duy “một công thức cho nhiều người” sang hướng điều trị ngày càng cá thể hóa.

Người bệnh không nên bỏ “thời điểm vàng” vì chờ vaccine

Một trong những điều bác sĩ Duy Anh đặc biệt lưu ý là người bệnh không nên vì kỳ vọng vào vaccine mới mà trì hoãn những phương pháp điều trị đã được chứng minh hiệu quả.

Hiện tại, NeoOncoVac vẫn đang trong quá trình đánh giá và chưa trở thành phương pháp điều trị tiêu chuẩn được áp dụng rộng rãi trên phạm vi quốc tế.

Vì vậy, nếu được chẩn đoán ung thư, người bệnh vẫn cần được đánh giá đầy đủ để lựa chọn phác đồ phù hợp với từng loại ung thư, giai đoạn bệnh và đặc điểm sinh học của khối u.

Phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, điều trị đích hay các liệu pháp miễn dịch hiện có vẫn giữ vai trò quan trọng trong điều trị ung thư.

NeoOncoVac - vaccine điều trị ung thư (Ảnh: Bộ Y tế Nga).

"Điều quan trọng nhất vẫn là phát hiện bệnh sớm, điều trị đúng phác đồ và tái khám đầy đủ”, bác sĩ Duy Anh nhấn mạnh.

Nếu trong tương lai, các vaccine điều trị cá thể hóa được chứng minh hiệu quả qua những nghiên cứu lớn, được cơ quan quản lý đánh giá và được đưa vào các hướng dẫn điều trị, chúng có thể trở thành một lựa chọn bổ sung rất giá trị cho người bệnh.

Việt Nam có cơ hội tiếp cận những công nghệ mới

Để một liệu pháp điều trị ung thư mới từ nghiên cứu trở thành phương pháp được sử dụng rộng rãi, con đường không đơn giản.

Công nghệ cần trải qua các giai đoạn nghiên cứu, đánh giá hiệu quả và độ an toàn trên người bệnh, tiếp tục được kiểm chứng trong những nghiên cứu quy mô lớn, sau đó mới được cơ quan quản lý xem xét cấp phép và đưa vào thực hành.

NeoOncoVac cũng cần được nhìn nhận trong bối cảnh đó.

Theo bác sĩ Duy Anh, Việt Nam hoàn toàn có cơ hội tiếp cận những công nghệ điều trị tiên tiến như vaccine ung thư cá thể hóa trong tương lai. Những năm gần đây, Việt Nam ngày càng chủ động hợp tác quốc tế trong lĩnh vực công nghệ sinh học và từng bước tiếp cận các nghiên cứu về vaccine ung thư sử dụng công nghệ mRNA.

Đây là tín hiệu cho thấy y học Việt Nam đang đứng trước cơ hội tiếp cận nhanh hơn với những hướng điều trị mới của thế giới. Nhưng điều quan trọng không kém là phải giữ được sự tỉnh táo trước mỗi bước tiến khoa học, bác sĩ Duy Anh nhận định.

Người bệnh ung thư có quyền hy vọng. Nhưng đó nên là một sự hy vọng dựa trên bằng chứng, chứ không phải kỳ vọng rằng một công nghệ đang được nghiên cứu có thể lập tức thay thế những phương pháp điều trị hiện tại.

Và nếu những nghiên cứu tiếp theo chứng minh được hiệu quả, độ an toàn và khả năng ứng dụng rộng rãi, những vaccine cá thể hóa bằng mRNA có thể trở thành một trong những hướng đi đáng chú ý của ung thư học trong tương lai.