Từ nhôm thỏi "Made in Vietnam" đến khát vọng tự chủ nền kinh tế

Những nhôm thỏi "Made in Vietnam"

Sau hơn 10 năm đầu tư nghiên cứu, Việt Nam đã sản xuất thành công nhôm thỏi đầu tiên. Nhưng điều được tạo ra không chỉ là một thỏi nhôm, lần đầu tiên Việt Nam hoàn thiện mắt xích cuối cùng của chuỗi từ boxit - alumin - nhôm, mở ra nền tảng phát triển công nghiệp chế biến sâu và nâng cao năng lực tự chủ quốc gia.

Một chiếc ô tô, thân máy bay hay toà nhà cao tầng, tất cả đều có điểm chung là sử dụng rất nhiều vật liệu bằng nhôm, song phải đến năm nay Việt Nam mới lần đầu tiên tự sản xuất được nhôm thỏi bằng công nghệ điện phân muối nóng chảy.

Dù sở hữu trữ lượng bauxite thuộc nhóm lớn trên thế giới, chuỗi giá trị của Việt Nam trước đây mới chỉ dừng ở khai thác quặng và sản xuất alumin. Khâu điện phân để tạo ra nhôm kim loại - mắt xích tạo giá trị gia tăng cao nhất, vẫn phải phụ thuộc vào nước ngoài.

Đến nay, với việc sản xuất được nhôm thỏi, Việt Nam đã hoàn thiện chuỗi giá trị khép kín từ bauxite- alumin- nhôm thỏi - đến các sản phẩm công nghiệp, tạo nền tảng để nâng cao giá trị của tài nguyên trong nước.

Việt Nam hoàn thiện mắt xích cuối cùng của chuỗi từ boxit - alumin - nhôm, mở ra nền tảng phát triển công nghiệp chế biến sâu và nâng cao năng lực tự chủ quốc gia (Ảnh: AI)

Những nhôm thỏi "Made in Vietnam" đầu tiên sản xuất được tại Nhà máy Điện phân Nhôm Đắk Nông, Khu công nghiệp Nhân Cơ, tỉnh Lâm Đồng đã đạt độ tinh khiết 99,71%. Để có được thành quả này là cả một hành trình kéo dài hơn một thập kỷ.

Được xây dựng trên diện tích hơn 129 ha tại Khu công nghiệp Nhân Cơ, với tổng mức đầu tư hơn 18.423 tỷ đồng, dự án đã mở ra hướng đi mới cho ngành công nghiệp luyện kim nhôm trong nước. Với công suất thiết kế 450.000 tấn nhôm/năm, triển khai theo 3 phân kỳ, dự án tạo nền tảng vững chắc cho phát triển công nghiệp khu vực.

"Chính phủ tin tưởng rằng với định hướng đúng đắn và sự quyết tâm của các cấp, các ngành, Khu công nghiệp Nhân Cơ sẽ trở thành Trung tâm công nghiệp nhôm và vật liệu mới hàng đầu của Việt Nam, tạo động lực lan tỏa, phát triển cho toàn vùng Tây Nguyên và cả nước", Đại tướng Phan Văn Giang - Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng nhấn mạnh.

Đại tướng Phan Văn Giang phát biểu tại Lễ công bố sản phẩm nhôm thỏi đầu tiên của Việt Nam (Ảnh: VGP/Nguyễn Hoàng)

Dự án đã hiện thực hóa Quyết định số 866 của Thủ tướng Chính phủ về phát triển Đắk Nông (nay là tỉnh Lâm Đồng) trở thành trung tâm công nghiệp bô xít - alumin - nhôm của quốc gia. Đồng thời tạo động lực quan trọng để Lâm Đồng thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong năm 2026.

"Chúng tôi không ngừng học hỏi để vận hành, cho tới hôm nay 2 phân xưởng điện phân đã chạy được 10 bể cho ra sản phẩm, và mỗi bể trong 24h sẽ cho ra 2,7 tấn - 3,7 tấn nhôm nguyên chất", anh Nguyễn Tấn Việt - Phó Chủ nhiệm phân xưởng điện phân 1, Công ty TNHH Luyện kim Trần Hồng Quân thông tin.

Dự án Điện phân nhôm Đắk Nông được kỳ vọng sẽ trở thành ngành công nghiệp trụ cột của khu vực Tây Nguyên, đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội, thúc đẩy hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ. Khi vận hành ổn định, dự án sẽ tạo việc làm cho khoảng 3.500 lao động, trong đó khoảng 85% là lao động địa phương.

Những thỏi nhôm đầu tiên ra đời không chỉ là thành quả của một dự án công nghiệp trọng điểm hay của riêng tỉnh Lâm Đồng, mà còn là dấu mốc khẳng định Việt Nam đã từng bước làm chủ công nghệ luyện nhôm.

Biến tài nguyên thành giá trị

GS.TS Đoàn Đình Phương, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học vật liệu, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho biết, việc sản xuất được nhôm thỏi từ quặng bauxite giúp Việt Nam gần như khép kín chuỗi chế biến sâu khoáng sản bauxite.

Trước đây chúng ta làm quặng bauxite ra được alumin (oxit nhôm), và giờ từ alumin điện phân được ra nhôm kim loại. Điều này giúp Việt Nam chủ động được nguyên liệu trong nước không phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, qua đó tiết kiệm được ngoại tệ.

"Ước tính mỗi năm Việt Nam nhập khẩu khoảng 500.000 - 600.000 nhôm thỏi, nay khi có thể chủ động sản xuất có thể giúp Việt Nam tiết kiệm được 1,5 tỷ USD ngoại tệ", GS.TS Đoàn Đình Phương cho biết.

Song quan trọng hơn khi Việt Nam sản xuất được nhôm thỏi - tức sản xuất được nguyên liệu trong nước sẽ giúp giảm áp lực thuế quan khi các sản phẩm nhôm của Việt Nam xuất khẩu vào các nước.

Vật liệu này hiện đóng vai trò "xương sống" trong hầu hết các ngành công nghiệp nền tảng như: Xây dựng, giao thông vận tải, hàng không vũ trụ... (Ảnh: AI)

Việc sản xuất được nhôm thỏi đã khẳng định năng lực làm chủ công nghệ và chất lượng sản phẩm của doanh nghiệp Việt. Nhưng giá trị của nhôm thỏi không chỉ nằm ở việc Việt Nam làm được một sản phẩm mới. Quan trọng hơn, đây là thời điểm thế giới đang bước vào cuộc cạnh tranh ngày càng quyết liệt đối với kim loại chiến lược này.

Theo số liệu của Viện Nhôm Quốc tế - sản lượng nhôm nguyên sinh (nhôm điện phân) trên toàn cầu là từ 72 - 74 triệu tấn mỗi năm. Liên minh châu Âu hiện xếp chuỗi bauxite-alumin-nhôm vào danh mục nguyên liệu chiến lược theo Đạo luật Nguyên liệu thô quan trọng. Vào năm ngoái, Mỹ cũng đưa nhôm vào Danh mục Khoáng sản quan trọng, có rủi ro trong đứt gãy nguồn cung.

Vật liệu này hiện đóng vai trò "xương sống" trong hầu hết các ngành công nghiệp nền tảng như: Xây dựng, giao thông vận tải, hàng không vũ trụ... nhờ ưu điểm nhẹ, chịu lực tốt, chống ăn mòn, dẫn điện và dẫn nhiệt tốt.

Chưa kể, thị trường đang chứng kiến sự chuyển dịch hành vi tiêu dùng lớn, khi các nhà sản xuất ưu tiên sử dụng vật liệu tái chế và ít carbon. Mà nhôm có ưu thế rất lớn, với khả năng tái chế nhiều vòng.

Tuy nhiên, trong khi nhu cầu tăng nguồn cung lại gặp nhiều biến động. Xung đột quân sự giữa Mỹ và Iran đang gây ra những gián đoạn nghiêm trọng trong chuỗi cung ứng nhôm của thế giới, đẩy giá lên cao và biến kim loại này thành vật liệu chiến lược thiết yếu. Theo ước tính của công ty tư vấn Wood Mackenzie, thị trường nhôm toàn cầu đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung lên đến 4 triệu tấn nhôm trong năm nay.

GS.TS Đoàn Đình Phương nhấn mạnh, tiềm năng trong lĩnh vực này của Việt Nam là rất lớn khi chúng ta có trữ lượng quặng bauxite hàng đầu thế giới. Tuy nhiên hiện mỗi năm Việt Nam mới sản xuất được khoảng 1,6 triệu tấn alumin và vừa rồi sản xuất được nhôm thỏi.

"Nếu chúng ta tổ chức khai thác hợp lý, tạo được nguồn điện ổn định, giá rẻ, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng được ngành công nghiệp nhôm không những đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn tiến tới xuất khẩu với tư thế là nhà sản xuất nhôm trên thế giới", GS.TS Đoàn Đình Phương khẳng định.

Vật liệu phải đi trước, nhôm chỉ là bước khởi đầu

Không chỉ nhôm, GS.TS Đoàn Đình Phương nhấn mạnh, trong tương lai Việt Nam cần phải tiến tới làm chủ công nghệ nhiều loại nguyên liệu chiến lược khác.

Theo GS.TS Đoàn Đình Phương, những nước đi trước như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Đức, Pháp, Thuỵ Điển, Nga, Mỹ... đều có nền công nghiệp luyện kim rất phát triển. Nếu chúng ta không tự sản xuất thép, không tự sản xuất nhôm, không tự sản xuất những loại vật liệu thiết yếu khác, chúng ta sẽ không có được ngành xây dựng, chế biến chế tạo… đây đều là những ngành đóng góp tỷ trọng lớn vào tăng trưởng kinh tế. Điều quan trọng, chúng ta phải lựa chọn công nghệ tiên tiến, sao cho sản xuất tốn ít năng lượng hơn, xanh hơn và sạch hơn.

"Vật liệu là nền tảng của mọi ngành sản xuất, công nghệ. Muốn làm chủ công nghệ AI, bán dẫn, pin, năng lượng mới; hàng không - vũ trụ... phải có vật liệu. Vật liệu phải đi trước, nhôm chỉ là bước khởi đầu", GS.TS Đoàn Đình Phương cho biết.

Thời gian tới, Việt Nam cần tiến tới làm chủ được công nghệ chế biến sâu đất hiếm để tạo ra các nam châm đất hiếm cho ngành sản xuất xe điện, cho điện gió… Chúng ta phải làm chủ và sản xuất được những loại thép đặc chủng và hợp kim nhôm cường độ cao đến rất cao phục vụ cho ngành đường sắt cao tốc, nhà máy điện hạt nhân.

Không chỉ nhôm, trong tương lai Việt Nam cần phải tiến tới làm chủ công nghệ nhiều loại nguyên liệu chiến lược khác (Ảnh: AI)

Tại Việt Nam, "Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn 2050" đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt ngày 21/9/2024.

Tiếp sau đó là Nghị quyết số 57 ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết.

Tháng 6/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 1131, lần đầu công bố Danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược của Việt Nam.

Ngày 30/4/2026, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục ban hành Quyết định số 21 phê duyệt danh mục 10 công nghệ và 30 sản phẩm công nghệ chiến lược. Trong đó có các nhóm ngành liên quan trực tiếp như Công nghệ vật liệu tiên tiến; Công nghệ chip bán dẫn; Vật liệu chức năng hiệu năng cao cho công nghiệp chế biến, chế tạo; Hệ thống chế biến sâu khoáng sản, đất hiếm; Công nghệ đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị.

Việc Chính phủ ban hành Danh mục công nghệ chiến lược và danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược cho thấy định hướng rất rõ về phát triển các ngành công nghệ lõi.

Từ một thỏi nhôm đến một chiến lược phát triển quốc gia là khoảng cách không xa như nhiều người vẫn nghĩ. Bởi phía sau sản phẩm ấy là năng lực làm chủ công nghệ, là khả năng giữ lại giá trị gia tăng trong nước và là nền tảng để phát triển các ngành công nghiệp chiến lược.

Muốn làm chủ những ngành công nghệ của tương lai, trước hết phải làm chủ những vật liệu của tương lai. Và nhôm thỏi hôm nay có thể chính là một trong những viên gạch đầu tiên trên hành trình đó.