Đừng để vi phạm sở hữu trí tuệ thành 'điểm nghẽn'

Công nhân làm việc tại Công ty Vexos (100% vốn nước ngoài) trong Khu chế xuất Tân Thuận (TP.HCM) - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Thách thức mới và sức ép đó cũng đang mở ra cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh hàng Việt, yêu cầu kiến tạo một môi trường đổi mới sáng tạo bền vững.

Thuế quan - phần nổi của tảng băng

Khi Văn phòng đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) công bố báo cáo đặc biệt 301 và sau đó khởi xướng điều tra riêng đối với Việt Nam về thực thi quyền sở hữu trí tuệ, nhiều người chỉ nhìn thấy nguy cơ về những mức thuế bổ sung đối với hàng hóa xuất khẩu. Thực ra, thuế quan chỉ là phần nổi của tảng băng.

Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đã trở thành một tiêu chí đánh giá mức độ tin cậy của môi trường đầu tư, chất lượng thể chế và khả năng tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong nền kinh tế số, tài sản của doanh nghiệp không chỉ là nhà xưởng hay máy móc mà là sáng chế, phần mềm, thương hiệu, dữ liệu, thiết kế, bí quyết công nghệ và các sản phẩm sáng tạo. Một quốc gia không bảo vệ tốt quyền sở hữu trí tuệ sẽ khó thu hút các dòng vốn đầu tư công nghệ cao, càng khó trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Vì vậy không nên chỉ nhìn nhận cuộc điều tra Section 301 của phía Hoa Kỳ như một sức ép thương mại từ bên ngoài. Đây còn là nhắc nhở về năng lực cạnh tranh của nền kinh tế không chỉ được đo bằng chi phí lao động hay ưu đãi đầu tư, mà còn bằng khả năng bảo vệ thành quả sáng tạo của doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Nếu chỉ tập trung vào việc ứng phó với một vụ điều tra hay đàm phán để giảm thuế, chúng ta mới giải quyết phần "ngọn". Điều quan trọng hơn là tiếp tục hoàn thiện môi trường pháp lý để quyền sở hữu trí tuệ thực sự trở thành một động lực phát triển.

Lập lại trật tự, mở đường cho sáng tạo

Điều đáng ghi nhận là Việt Nam không đứng yên trước những yêu cầu ngày càng cao của thương mại quốc tế.

Những năm gần đây, cùng với quá trình chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ, thúc đẩy sửa đổi các đạo luật liên quan đến khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đồng thời chuẩn bị những nền tảng pháp lý mới cho trí tuệ nhân tạo và nền kinh tế số.

Song song đó là chủ trương xây dựng và phát triển thị trường khoa học - công nghệ theo hướng minh bạch hơn, tạo điều kiện để tài sản trí tuệ được thương mại hóa, trở thành nguồn lực phát triển thay vì chỉ nằm trên giấy.

Quan trọng hơn, việc tăng cường thực thi pháp luật đang phát đi tín hiệu tích cực. Từ xử phạt hành chính đến xử lý hình sự đối với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, Việt Nam đang từng bước khẳng định quyết tâm lập lại trật tự trong lĩnh vực vốn nhiều năm bị xem là "điểm yếu".

Đây không phải là câu chuyện bảo vệ quyền lợi của một vài doanh nghiệp lớn hay các tập đoàn nước ngoài. Mỗi sản phẩm giả, mỗi phần mềm lậu, mỗi hành vi sao chép trái phép không chỉ gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền mà còn làm xói mòn niềm tin vào môi trường đầu tư, làm giảm động lực nghiên cứu và sáng tạo của chính doanh nghiệp Việt Nam.

Một nền kinh tế muốn phát triển bằng tri thức không thể chấp nhận việc tài sản trí tuệ bị xâm phạm như một hiện tượng "bình thường".

Cạnh tranh thể chế, thay thế ưu đãi nhất thời

Nếu như trước đây lợi thế cạnh tranh của Việt Nam chủ yếu đến từ chi phí lao động, sự ổn định chính trị và mạng lưới các hiệp định thương mại tự do, thì trong giai đoạn phát triển mới, những lợi thế ấy đang dần thu hẹp. Nhà đầu tư ngày nay không chỉ tìm kiếm một địa điểm sản xuất có chi phí hợp lý mà còn cần một môi trường pháp lý minh bạch, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và bảo đảm an toàn cho các tài sản vô hình.

Liên quan vụ dùng Windows và Microsoft Office lậu, cơ quan điều tra khám xét nơi làm việc và nơi ở của Nguyễn Thị Thanh Huyền, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Sông Lam - Ảnh: Công an tỉnh Phú Thọ

Thực tế cho thấy các tập đoàn công nghệ, doanh nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học hay kinh tế số đều đặt vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ lên hàng đầu khi quyết định địa điểm đầu tư. Một môi trường mà sáng chế, bí mật kinh doanh, dữ liệu hay phần mềm không được bảo vệ đầy đủ sẽ rất khó thu hút những dòng vốn FDI chất lượng cao - yếu tố đang được Việt Nam ưu tiên trong chiến lược phát triển giai đoạn mới.

Cuộc điều tra Section 301 của Hoa Kỳ không chỉ đặt ra thách thức trước mắt đối với hoạt động xuất khẩu mà còn phản ánh xu hướng dịch chuyển của thương mại toàn cầu. Các tiêu chuẩn về lao động, môi trường, minh bạch chuỗi cung ứng và quyền sở hữu trí tuệ đang dần trở thành những "giấy thông hành" mới của hàng hóa trên thị trường quốc tế.

Điều tích cực là Việt Nam đã chủ động đi trước một bước. Những định hướng hoàn thiện thể chế về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang tạo nền tảng quan trọng để hình thành một hệ sinh thái sáng tạo hiện đại. Việc sửa đổi Luật Khoa học và Công nghệ, nghiên cứu xây dựng khung pháp lý về trí tuệ nhân tạo, phát triển thị trường khoa học và công nghệ cùng với các chính sách thúc đẩy chuyển giao công nghệ cho thấy quyết tâm chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ sang tăng trưởng dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo.

Song song đó, việc tăng cường thực thi pháp luật cần tiếp tục được xem là một ưu tiên. Một thị trường không thể vận hành lành mạnh nếu hàng giả, hàng nhái, vi phạm bản quyền hay xâm phạm sáng chế vẫn diễn ra phổ biến. Việc xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, từ chế tài hành chính đến truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các vụ việc nghiêm trọng, không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của chủ thể quyền mà còn góp phần tạo dựng niềm tin cho cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Sức ép từ chính sách thuế quan của Hoa Kỳ vì thế nên được nhìn nhận như một phép thử để Việt Nam đẩy nhanh hơn nữa quá trình cải cách. Thay vì chỉ tập trung ứng phó với một cuộc điều tra hay một mức thuế cụ thể, điều cần thiết là tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, phát triển thị trường khoa học và công nghệ, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và xây dựng văn hóa tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ trong toàn xã hội.