Càng tranh cãi trên mạng, chúng ta càng xa nhau?

Ảnh minh họa: AI

Điều lạ là sau mỗi trận khẩu chiến, hiếm ai đổi ý, cũng chẳng ai hiểu nhau hơn. Ai rời trận địa cũng mang theo niềm tin cũ nay được bồi đắp thêm những lớp ác cảm mới dày hơn về “đối phương”. Có vẻ chúng ta tranh luận nhiều hơn bao giờ hết, mà dường như ít hiểu nhau hơn và đang dần đẩy nhau ra xa hơn.

Thực ra, hiện tượng này đã được nghiên cứu. Năm 2018, nhóm của nhà xã hội học Christopher Bail tại Đại học Duke trả tiền để người dùng Twitter thuộc hai đảng phái ở Mỹ theo dõi suốt một tháng một tài khoản chuyên đăng lại quan điểm phe đối lập, với giả thuyết: Bước ra khỏi "bong bóng nhận thức" của mình, người ta sẽ hiểu nhau hơn.

Kết quả ngược lại: Người Cộng hòa đọc quan điểm cấp tiến một tháng lại trở nên bảo thủ hơn rõ rệt; còn người Dân chủ gần như không dịch chuyển.

Cùng năm ấy, giáo sư Matthew Levendusky ở Đại học Pennsylvania, người nhiều năm nghiên cứu sự phân cực cảm xúc (affective polarization) - tình trạng hai phe không chỉ bất đồng mà dần ghét bỏ nhau. Công bố phát hiện có vẻ mâu thuẫn: Chỉ cần được nhắc rằng dù khác đảng phái, họ vẫn đều là người Mỹ, với bằng chứng hiển nhiên như cùng ăn mừng quanh dịp lễ Quốc khánh hay trong Thế vận hội cả nước cùng cổ vũ, ác cảm giữa hai phe giảm rõ rệt.

Vài năm sau, trong công trình "We Need to Talk" (Chúng ta cần trò chuyện), Levendusky cùng Dominik Stecula mời những người khác chính kiến ngồi thảo luận trong nhóm nhỏ có quy tắc tôn trọng rõ ràng. Kết quả cho thấy sự phân cực cảm xúc giảm mạnh và hiệu quả kéo dài ít nhất một tuần; người tham gia nhận ra phía bên kia cũng có lý lẽ và thiện chí riêng, chứ không phải bức chân dung méo mó họ vẫn hình dung.

Hóa ra vấn đề chưa bao giờ là có nên nghe quan điểm trái chiều hay không, mà là nghe trong điều kiện nào, với tâm thế nào.

“Cuộc chiến” bắt đầu trong cơ thể, trước khi hiện lên màn hình

Hãy nhớ lại lần gần nhất đọc một bình luận bạn thấy đang xúc phạm điều mình tin quý, điều gì xảy ra trên cơ thể? Tim đập nhanh hơn, mặt nóng lên, vai gồng lại, ngón tay cái gõ phím dồn dập như súng liên thanh… Hệ thần kinh khi ấy đã chuyển sang chế độ kích hoạt “chiến-hoặc-biến”: Mọi nguồn lực của não bộ dồn về mô thức thắng - thua, phần năng lực lắng nghe, thấu hiểu tạm thời "mất sóng". Hai người cãi nhau kịch liệt trên mạng thực chất là hai hệ thần kinh đang kích hoạt, chẳng còn ai lắng nghe hay thảo luận với ai, chỉ còn “ra đòn và phản đòn”.

Mạng xã hội vô tình là môi trường lý tưởng cho trạng thái đó phát triển: Nội dung xé vụn, đám đông ẩn danh chực ùa vào, thuật toán âm thầm tưởng thưởng và khuếch đại sự phẫn nộ.

Do đó, phần lớn các "cuộc chiến" trên mạng không phải cuộc kiếm tìm sự thật hay giải pháp, mà là cuộc chiến chứng minh mình đúng và đối phương sai (đi kèm những gán nhãn tệ hại).

Khi quan điểm bị dán chặt vào căn tính, một ý kiến trái chiều không còn là thông tin để cân nhắc, mà thành mũi dao đâm vào giá trị bản thân. Người ta sẵn sàng thẳng tay công kích một người xa lạ theo những cách họ hiếm khi làm ngoài đời thật: Mỉa mai, hạ nhục, rồi đào bới cả đời tư.

Và điều đáng sợ là không ai trong số họ nghĩ rằng mình đang tàn nhẫn.

Đối thoại lành mạnh không tự nhiên mà có

Chính tôi cũng không đứng ngoài những cơn cuồng nộ ấy. Tôi cũng không phủ nhận rằng có những cái sai cần được phản biện đến cùng, những bất công cần được vạch ra, và bao dung không phải là ba phải. Song phản biện quyết liệt một luận điểm rất khác với hạ nhục một con người, và ranh giới ấy rất dễ bị bước qua mà không hay, nhất là khi ai đó đang “sôi máu”.

Vậy nên tôi tin một cuộc tranh luận lành mạnh cần được thiết lập trên ba điều sau đây:

Thứ nhất là mối quan tâm chung: Trước khi tranh luận chuyện dạy con, hãy nhắc nhau rằng chúng ta đều là những cha mẹ thương con. Trước khi tranh luận chuyện chính sách, hãy đồng thuận rằng chúng ta đều mong xã hội tử tế hơn cho thế hệ sau. Nghe có vẻ hình thức nhưng khởi đầu như vậy giúp chuyển tư thế từ hai chiến tuyến thành hai người chung một mối bận tâm.

Thứ hai là tiến trình tranh luận: Đọc trọn bài viết trước khi phản hồi, thay vì phản ứng với một câu bị cắt cúp. Thử trình bày lại quan điểm của người kia sao cho chính họ phải gật đầu "đúng ý tôi", rồi hãy phản biện. Và nhận diện tín hiệu cơ thể trước khi phản ứng, vì không ai nghĩ cho thấu khi thân - tâm đang "sôi trào". Nếu trên môi trường mạng xã hội, có thể đặt điện thoại xuống hoặc khép laptop lại, thở vài hơi thật chậm để điều hòa, rồi mới gõ phím.

Thứ ba là tâm thế: Tranh luận để cùng lớn lên và khám phá đa diện của vấn đề, không phải để thắng - thua. Thước đo không nằm ở việc ai hạ được ai, mà ở chỗ: Mình có hiểu thêm gì không, mối tương giao có còn nguyên vẹn không, vấn đề chung có được tháo gỡ thêm chút nào không. Nhìn như vậy thì mỗi cuộc tranh luận sẽ trở thành một buổi tập, nơi ta rèn tư duy biện biệt, nuôi dưỡng lòng bao dung, và chăm bón cho sự tử tế của chính mình ngay giữa bất đồng.

Một dòng sông khỏe mạnh không phải là dòng sông không có ghềnh thác, mà là dòng sông vẫn chảy qua ghềnh thác và mang phù sa bồi đắp hai bờ. Một xã hội trưởng thành cũng vậy, đó không phải xã hội hết tranh luận, mà là xã hội nơi những bất đồng bồi đắp cho nhau thay vì bào mòn hay hủy hoại lẫn nhau.

Vậy lần tới, trước khi gõ những dòng phản bác chỉ trích, hãy tự hỏi bạn muốn bước vào thêm một cuộc chiến để chứng minh mình đúng, hay mở một cuộc đối thoại để cả hai cùng tiến gần hơn đến trí tuệ?